Review

Alsof je naar een overtuigende verbeelding van de hel kijkt

Richard Mosse schuwt het effectbejag niet voor Incoming, zijn tentoonstelling over de vluchtelingencrisis. En met succes. Het geluid is bijzonder, zijn team talentvol en dan zijn er ook nog de technieken die Mosse gebruikt.

Beelden uit de tentoonstellingBeeld Richard Mosse: Incoming. Foto © Tristan Fewings / Getty Images for Barbican Art Gallery

Kun je na twee films al spreken van het Richard Mosse-effect? Waarschijnlijk wel. Voel, daar gaat de hartslag. Daar spitsen zich de oren, als schotelantennes draaien ze zich naar het geluid om de hoek. Alsof zojuist een drone-conferentie is neergestreken: een combinatie van gebliep, een irritant hoge piep, een constante dreun en af en toe wat menselijk stemgeluid. Er hangen twee grote, panoramische zwart-witfoto's - daar is iets geks mee - maar geen tijd; het werk om de hoek zuigt en trekt.

Het moet gezegd: de Ierse kunstenaar Richard Mosse heeft de ruimte mee. The Curve is een gang als een gebogen ballerina-arm, vastgeplakt aan het betonnen lijf van kunstcentrum The Barbican in Londen. Regelmatig krijgen kunstenaars die gang tot hun beschikking. Mosse presenteert er nu zijn tentoonstelling Incoming, die bestaat uit die twee eerder genoemde panoramische foto's en een animatie aan het begin, maar toch vooral uit zijn nieuwste film over de vluchtelingencrisis. Het is een op grote schermen geprojecteerd zwart-witdrieluik dat met elke stap in The Curve zicht- en hoorbaarder wordt, net zolang tot je ervoor kunt gaan zitten. Vanaf dat moment houdt Mosse zijn publiek gevangen, net zoals hij dat deed met zijn koortsachtige multimedia-installatie The Enclave (2013), over de burgeroorlog in Congo.

Incoming

Fotografie/Film
Richard Mosse.
The Curve, Barbican Art Gallery, Londen. T/m 23/4.

Publicatie €14,00.

Hoe? Na twee films wordt steeds duidelijker uit welke elementen het Richard-Mosse-effect bestaat. Ten eerste: dat geluid. Net als voor de zinderende soundtrack van The Enclave werkte Mosse voor Incoming samen met de Australische componist Ben Frost, wiens onheilspellende elektronische klanken als een lokroep fungeren. Ten tweede: een vast team. Behalve Ben Frost betrok Mosse ook de Amerikaanse cinematograaf Trevor Tweeten opnieuw bij zijn project, de man van het grote, lyrische gebaar.

En het belangrijkste ingrediënt: de opmerkelijke technieken die Mosse gebruikt. In The Enclave kleurde Kodak Aerochrome-film, oorspronkelijk ontwikkeld voor het leger opdat gecamoufleerde doelwitten vanuit de lucht beter zichtbaar zouden zijn, alle vegetatie rozerood. Voor Incoming maakte Mosse opnieuw gebruik van een militaire verworvenheid: een camera die tientallen kilometers ver warmtestraling detecteert, een wapen eigenlijk, om vijanden mee op te sporen (zie kader). Hij schoot er die panoramische zwart-witfoto's mee - dát was het dus waardoor ze er zo vreemd uitzagen, als uitgebeten, zilvergrijze landschappen na een nucleaire aanval - en zijn film.

Het is daar dat de techniek zich ten volle openbaart. Mosse gebruikte de camera om vluchtelingen en migranten uit Syrië, Irak, Afghanistan, Senegal en Somalië te volgen. Eerst zoomt hij dromerig uit, we zien de maan, een man met een verrekijker, maar al gauw dropt hij je midden in de verpletterende chaos op het Griekse eiland Lesbos, waar kinderen van de verdrinkingsdood worden gered door opgewonden artsen en waar apathische volwassenen op het strand zitten. De camera vangt de warme snot- en traanstromen op hun wangen en kleurt ze donker, evenals de thermische afdruk die een hand achterlaat op een levenloos lichaam. Iedereen is grijs en hologig, het is alsof je naar een overtuigende verbeelding van de hel kijkt.

Een teveel aan effect, dat kan ook. De vragen duiken tijdens het kijken af en toe op: is deze humanitaire crisis van zichzelf niet al erg genoeg, is zo veel opgelegde esthetiek echt nodig? En zit de techniek het onderwerp niet in de weg? Legitieme vragen zijn het, maar de mate waarin Mosses film de rest van de dag door het hoofd blijft spoken is eigenlijk al antwoord genoeg. Ja, hier is sprake van effectbejag, en hoe. Maar de vluchtelingencrisis verdwijnt er niet door naar de achtergrond. Integendeel. De thermische camera maakt van elke huidskleur één soort grijs.

Vloeiend filmen met hindernissen

Richard Mosse maakte het zichzelf niet makkelijk tijdens het maken van Incoming. Waarom?

25 kilo. Zo zwaar weegt de speciale camera die Richard Mosse gebruikte voor zijn nieuwste film Incoming. Maar daarmee was hij er nog niet. Samen met de steadicam en alle randapparatuur woog het ding uiteindelijk 80 kilo. Cinematograaf Trevor Tweeten had een tijdje nodig om er zo vloeiend mogelijk mee te kunnen filmen. Extra hindernis 1: de camera heeft een gevoelige telescopische lens, dus balans houden is van het grootste belang. Extra hindernis 2: omdat de camera wordt gebruikt in combinatie met wapens, valt-ie onder de International Treaty for Arms Regulation. Dat maakt reizen nogal moeilijk. Waarom Richard Mosse het ding toch wilde gebruiken? 'Ik begrijp zelf niet helemaal waarom ik die moeilijkheid zo zinvol vind. Misschien omdat de kunstenaar gedwongen wordt nog volhardender te zijn?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden