Alsmaar grimmiger

In veel van de muziek van Nina Simone klonk woede door, en ook optredens waren vaak gevechten, vooral tegen zichzelf....

Het liefst was ze de klassieke muziek ingegaan. Eunice Waymon, de eerste zwarte concertpianiste ter wereld, dat had ze moeten worden. En ze leek een heel eind te komen. Geboren in 1933 te Tryon, North Carolina, leerde ze al op vierjarige leeftijd fabelachtig mooi spelen op het traporgel dat haar zeer gelovige maar ook muzikale ouders in de kamer hadden staan.

Haar kunsten blijven niet onopgemerkt en dankzij de steun van een weldoener krijgt Waymon de mogelijkheid pianolessen te volgen bij de beste lerares uit de buurt. Haar talenten zijn zo buitensporig dat er een fonds voor haar wordt opgericht, zodat ze in New York aan de vermaarde Juilliard School lessen kan volgen. Ze krijgt daarna zelfs de mogelijkheid een toelatingsexamen te doen aan het Curtis Institute Of Music in Philadelphia. Niets lijkt het verwezenlijken van haar droom nog in de weg te staan.

Maar Eunice Waymon wordt afgewezen. Nooit is precies duidelijk geworden waarom, maar Waymon zelf heeft, toen ze als Nina Simone met het lichte repertoire furore zou maken, altijd gesuggereerd dat haar huidskleur de doorslag heeft gegeven.

Iets dat overigens door haar biografen wordt betwijfeld. Waarschijnlijk was haar toelatingsexamen gewoon niet sterk genoeg. In ieder geval kwam het hard aan, bij Waymon, en ze bleef tot aan haar dood in 2003 roepen dat klassieke muziek en vooral Bach haar grote liefde was, en dat het blanke muziekestablishment haar van haar grote ambities heeft beroofd.

Haar loopbaan in de lichte muziek begon in 1954, omdat ze inzag dat ze met optreden in bars en clubs makkelijk geld kon verdienen. Toch schaamde ze zich aanvankelijk tegenover haar strengreligieuze familie omdat ze zich aan populaire muziek waagde, en dus nam ze een artiesten naam aan, Nina Simone.

De loopbaan van Nina Simone kende vele pieken en dalen. Simone heeft in haar leven ook nooit rust gevonden. Ze woonde in de VS, Liberia, Zwitserland, Frankrijk en Nederland en nam tientallen platen op van wisselvallige kwaliteit. Haar werk is altijd redelijk leverbaar geweest, maar nooit verscheen er een allesomvattend carrièreoverzicht. Alleen daarom is To Be Free: The Nina Simone Story al zeer de moeite waard. Een wat onhandig, want kwetsbaar vormgegeven langwerpig kartonnen mapje met drie cd’s en een dvd vertellen het behoorlijk complete muzikale verhaal van de zangeres/pianiste die tot de groten uit de populaire muziek kan worden gerekend.

Hoe je haar muziek moet noemen, wordt ook na beluistering van het hier gebodene niet duidelijk. Blues, soul, gospel: deze genres kennen in Simone een intens vertolkster. Het makkelijkste is ze in te delen in het vakje jazz, wat ook meestal gebeurt, maar in de mooie documentaire die Frank Lords in 1990 van haar maakte, The Legend, zegt Simone, met vuur in haar ogen: ‘Ik weiger het jazz te noemen. Een term uitgevonden door blanke mensen om zwarte mensen mee te kunnen identificeren.’

Geen jazz dus, al opent de box met haar versie van Duke Ellingtons Mood Indigo. Het liedje is opgenomen tijdens de eerste plaatsessie van Simone, in New York in 1957, toen de zangeres een contract had getekend bij Syd Nathan, de man die onder meer James Brown had gecontracteerd. Liedjes uit deze sessie zijn in latere jaren regelmatig in verschillende samenstellingen uitgebracht. Het beroemdste nummer eruit is My Baby Just Cares For Me, een van de minst favoriete liedjes van Simone zelf. Ze vond het te kinderachtig.

Maar haar weerzin tegen dit in de jaren tachtig ook in Nederland tot hit geworden liedje, zal vooral zijn ingegeven door het feit dat ze er geen cent aan over gehouden heeft.

Nathan heeft de complete eerste sessie voor drieduizend dollar van haar gekocht, toen een aardig bedrag, maar Simone had er vele miljoenen aan over kunnen houden.

Ze is sindsdien logischerwijs altijd wantrouwig naar de industrie gebleven, en vertelde ooit aan een Franse journalist hoe ze eens met een getrokken pistool in een kantoor van een platenmaatschappij achter een van de bazen aanrende, vuurde en miste.

Ze liet niet met zich sollen. In veel van haar muziek klonk woede door, en ook optredens waren vaak gevechten van de artieste tegen vooral zichzelf. Twee fraaie concerten uit 1965 en 1968 zijn tegelijk met To Be Free verschenen op dvd in de serie ‘Jazz Icons’. Simone speelt aangrijpend sterk politiek beladen nummers als Mississippi Goddam en Why? (The King Of Love Is Dead). Dit laatste liedje, opgedragen aan Martin Luther King, overtuigt vooral door de ingehouden woede, het is nog geen half jaar na de moord op de dominee.

Op To Be Free is voor het eerst te horen hoe Simone al drie dagen na de moord haar emoties trachtte te delen met het publiek door aan Mississippi Goddam een nieuwe betekenis te geven. Het liedje is sindsdien onlosmakelijk verbonden met de moord op King.

Minstens zo politiek beladen is de bijna twintig minuten durende liveopname uit 1971. Simone zingt hier George Harrisons My Sweet Lord, voor een publiek van louter militairen in Fort Dix. Het is een vurige vraag- en antwoordgospel gelardeerd met een gedicht, Today Is A Killer van David Nelson. Het begint allemaal vrolijk en uitbundig, maar de toon van Simone wordt allengs grimmiger, om uiteindelijk de woorden Today, who are you, Lord. You are a killer, uit te roepen.

Het waren de hoogtijdagen van de Vietnamprotesten en je moest toch lef hebben om op een militaire basis zo je stem tegen de oorlog te verheffen.

Nina Simone leek nergens bang voor. In de korte documentaire op de dvd in deze box, vertelt Simone over haar grote drijfveer achter haar muzikantenschap: ze hoopt er de ultieme vrijheid door te verkrijgen. To Be Free, dat is waar het haar om te doen is. Vrijheid voor haar was vooral geen angsten meer te kennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden