Als zij zong, zweeg heel Caïro

Het Holland Festival opent met een eerbetoon aan Oum Kalthoum, de Egyptische zangeres die de Arabische wereld zo in vervoering bracht dat voetbalfinales werden uitgesteld voor haar concerten....

Het is tekenend voor de postume status als de naam wereldwijd op zo’n twintig verschillende manieren wordt weergegeven. Een greep: Umm Kulthum, Om Kalsoum, Oumme Kalsoum, Oem Kalsoem, Oum Kalthoum. Meest gebezigde bijnamen: De Onvergelijkbare Stem, Planeet van het Oosten, Stem van Egypte, De Vierde Piramide, of simpelweg El Sett -The Lady.

Niet dat tegen die berg van namen nu de nalatenschap van de Egyptische zangeres Oum Kalthoum bevroren ligt. Ruim dertig jaar na haar dood kan nog volop activiteit worden waargenomen op de Kalthoum-kalender, met dagelijks nieuws en actualiteiten op Oum Kalthoums Facebookprofiel, deze maand twee cd-releases (klassieke Kalthoumliederen vertolkt door Ghalia Benali, plus een ‘bellydance tribute’ door dj Ahmad Berjaoui) en volgende week de opening van het Holland Festival, een eerbetoon aan Kalthoum door de zangeres Amal Maher en een vervulde wens voor festivaldirecteur Pierre Audi.

Het is vaak te makkelijk gezegd – echte legenden zijn zeldzaam in de muziek –, maar Kalthoum moet toch worden gerekend tot het rijtje Elvis Presley, Maria Callas, Bob Marley. En een goede graadmeter bij vaststellingen van deze aard zijn dan altijd de taferelen rondom de begrafenis van de beroemdheid, in geval van overlijden.

~

Drie jaar voor haar dood in 1975 was de carrière van Oum Kalthoum met een knal geëindigd. Of liever: met een vals krakend nootje dat aan Kalthoum ontsnapte na een ruim twee uur durende orkestrale uitvoering van het Arabische liefdesdicht Leilet Hobb (A Night of Love). Kalthoum haalde de hoogste noot niet, haar stem brak, de diva zweeg – letterlijk met stomheid geslagen. Het orkest staakte abrupt het spel en ook het publiek stopte vijf seconden met ademhalen alvorens in een meelevende maar gepijnigde ovatie te ontvlammen.

De noot kon de geschiedenis ingaan als de enige valse ooit door Kalthoum voortgebracht, en tevens de laatste. Kalthoum, wier trots alleen al diva-achtige proporties had, sloot zich op in haar villa in de wijk Zamalek in Caïro, liet nog een enkele vertrouweling toe tot haar domeinen, sprak dan cryptisch over ‘de teleurstelling’ en liet intussen een ziekte vrijwel onbesproken door haar lichaam woekeren. Op 3 februari 1975 overleed Kalthoum, dik in de zeventig – een geboortedatum was nooit vrijgegeven.

Het televisieverslag van de rouwtocht door de straten van Caïro, een dag later, laat zich op de website Arabiatube.com nog altijd bekijken als een van de meest grandioze maar tegelijk angstaanjagende begrafenissen aller tijden. De kwalificatie ‘staatsbegrafenis’ lijkt een eufemisme. We zien Arabische staatslieden, vorstenhuizen, sultanaten en complete militaire apparaten verzameld in de Omar Makram moskee in Caïro. We horen rouwbeklag van de presentator, weeklachten van de imam en zien dan beelden van de rouwstoet: de kist van Kalthoum op schouders gedragen en bedolven onder witte bloemen, voorafgegaan door een tiental militaire orkesten en een onwaarschijnlijke hoeveelheid bloemenkransen.

Het wereldrecord: de opkomst langs de rouwoptocht van vier miljoen Egyptenaren werd de grootste gedocumenteerde mensenmassa ooit op de been, Bijbelse uittochten even buiten beschouwing gelaten. En het gaat mis, voortdurend balanceert de begrafenis op het randje van een nationale ramp. Bij een rotonde dreunt een door cordons gebroken massa van duizenden frontaal in de optocht, die vanaf dat moment geen optocht meer mag heten. De kist wordt de dragers afhandig gemaakt en op de schouders van het volk rolt Kalthoum naar haar begrafenisgronden, zoals een crowd surfer zwemt op de armen van zijn publiek. De autoriteiten zijn de controle volledig kwijt en kunnen vanuit de helikopter nog slechts neerkijken en zien hoe Kalthoums lichaam zelf haar laatste route kiest, gedragen door een hysterisch en verdrietig Egypte. De politie doet hulpeloos verslag via de intercom: ‘Oum Kalthoum passeert thans het Tahrir-plein.’

Kalthoums lichaam wordt pas na herhaalde smeekbeden van de imam afgestaan voor teraardebestelling, en sindsdien verkeert Egypte en de hele Arabische wereld eigenlijk in een permanente staat van rouw, schreef de Egyptische krant Al-Ahram in 2000, 25 jaar na haar overlijden.

~

Voor welke ongekende grootheid waren de verzamelde Arabische naties ontspoord die dag, vroeg het Westen zich af bij de begrafenisbeelden, ’s avonds op de tv-journaals. In westerse muzikale kringen was Kalthoum een goed bewaard geheim geweest, werd haar stem geprezen als een van de zuiverste en meest trefzekere op aarde. Maar voor brede waardering in het Westen stond het idioom van Kalthoums muziek, de klassieke Arabische liedkunst met golvende melodieën over kwartnoten en Arabische toonladders, op te grote afstand, te ver en oostelijk van ons verwijderd.

Voor de waardering binnen haar eigen wereld moet de typische Arabische, poëtische expressie de ruimte krijgen. ‘Als Kalthoum zingt, rimpelt het water van de Nijl’, gold in haar tijd als standaard verzuchting. ‘Zij is een herinnering die zichzelf steeds vernieuwt’, schreef haar biograaf Ni’maat Ahmed Fouad. En: ‘Een parfum dat nooit aan geur verliest.’

De Egyptische componist Mohamed Abdel-Wahab zei dat Kalthoums stem een koninklijke kleur afgaf. ‘Als zij zingt heb je het gevoel in de nabijheid van een keizerin te staan. Haar stem combineert kracht en emotie met grote sensitiviteit.’

Ook vanuit meer muziekwetenschappelijke hoek werd de stem geroemd. Kalthoum bezat een contra-alt, de laagste vrouwelijke zangstem. Ze kon diep donker huishouden in het tweede octaaf, en pijnlijk mooi omhoog wervelen tot de noten tussen het zevende en achtste octaaf. Het is eens bewezen: de stembanden van Kalthoum produceerden een bijna onmenselijke 14 duizend trillingen per seconde. Een ander sterk staaltje: het stemvolume van Kalthoum was zo groot dat geen microfoon in haar tijd er tegen was opgewassen. Kalthoum moest altijd op een afstand van meer dan een meter van de apparatuur blijven. Van slechts vijf vrouwen is bekend dat ze alle Arabische toonladders vocaal beheersten. Kalthoum was er een van.

De verklaring voor de idolatie die Kalthoum in de Arabische wereld (inclusief Israël!) ten deel viel, moet worden gezocht in het verloop van haar carrière.

Kalthoum, dochter van een imam, was een wonderkind in de kunst van het reciteren van Koranversen. Als 12-jarig meisje werd zij door haar vader vermomd als jongen en ingelijfd bij zijn koor. Ze werd op 16-jarige leeftijd, weer als meisje, ontdekt door de zanger Abol Ela Mohamed die haar bekend maakte met de klassieke Arabische liedkunst. In de jaren twintig werd zij door de grote componist en ud-speler Zakariyya Ahmad naar de culturele kringen van Caïro gehaald, en daar ontplofte haar artistieke loopbaan. Er waren in deze begindagen van het onafhankelijke koninkrijk Egypte een aantal zangeressen die groot waren in de pre-islamitische Arabische liederen, maar Kalthoum blonk uit vanwege haar verfijnde emotionele voordracht. De knapste Arabische dichters en componisten wilden voor haar schrijven, en dat schiep Kalthoums onverwoestbare oeuvre.

Kalthoums liederen, over vooral liefde, pijn, verlies en religie, werden vertolkt in marathonsessies die in tegenstelling tot de concerten van haar tijdgenoten, toegankelijk waren voor publiek. De klassieke Arabische muziek werd voorheen uitgevoerd voor elite en koningshuis, maar Kalthoum naderde het volk, helemaal toen de opkomende Radio Caïro haar concerten ging uitzenden, op de eerste donderdag van iedere maand. Op die dagen kwam de miljoenenstad tot stilstand. Als Kalthoum zong, zo wil de mythe, werden oorlogsverklaringen en voetbalfinales een dagje uitgesteld.

Kalthoum zong doorgaans twee tot drie liederen, die werden uitgesmeerd over vier uur. Zij pelde haar publiek emotioneel af, laag voor laag, als zij een enkele dichtregel of een fragment daarvan op zestig verschillende manieren ten gehore bracht, begeleid door een groot Arabisch orkest. Perfectie werd gezocht in het resoneren van haar stem: van Kalthoum was bekend dat ze dichtregels en woorden door de auteurs liet aanpassen om tot een zuiverder vocale trilling te kunnen komen bij de vertolking.

Haar publiek kon worden opgedweild als Kalthoum de laatste regels van haar bekendste lied Inta Omri inzette: ‘Inta omri illi ibtada b’nourak sabahouh – Jij bent mijn leven waarvan de dageraad begint met jouw licht.’

De zeggingskracht van deze poëzie, en van Kalthoums vertolking, is nooit afgenomen. In Caïro en ver daarbuiten klinkt Kalthoum nog in de koffiehuizen, wordt iets van een Arabische eenheid gevoeld bij het oeuvre van de eerste grote ster van de nieuwe tijd, na een geschiedenis van kolonisatie. De acteur Omar Sharif zei eens dat Kalthoum iedere morgen opnieuw wordt geboren in de harten van 120 miljoen mensen, en misschien gaat die gedachte nu nog op. Een onlangs in Egypte uitgezonden tv-serie over het leven van Kalthoum brak kijkcijferrecords.

Dat we ook in het Westen nog niet klaar zijn met Kalthoum mag blijken uit een recente live-registratie van Shakira in Parijs, waarbij de zangeres buikdanst op haar versie van Inta Omri, die voor de gelegenheid Ojos Asi is gedoopt.

Aan de zangeres Amal Maher en haar Egyptisch orkest op oorlogssterkte de taak die beelden dinsdag in Carré weer van het netvlies te doen verdwijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden