Oog voor Detail Parkietjes

Als tekst en beeld samenvloeien zonder te puzzelen

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: parkietjes

Glazuurtegel met korantekst en vogels.

Als je in een museum bent, zie je meestal beeld óf tekst. Eerst beeld, dan  vaak zo snel mogelijk  tekst erbij. De honger om te horen wát iets is, hoe het is gemaakt, wie het heeft gemaakt en waar het vandaan kwam, wint het meestal  van het proberen zelf te raden. Tekst is geruststellender dan beeld. Tekst zegt ons hoe het zit, terwijl beeld ons laat puzzelen.

Maar er zijn soorten kunst waarbij tekst en beeld samenvloeien. Letters zijn ook prachtige vormen en kunnen samen een nieuw beeld creëren. De islamitische kunstenaars zijn er het beste in – als er één echte voorloper van graffiti (die andere kunst waarbij woordbeelden op zichzelf staan) te noemen is, dan toch wel de eeuwenoude Arabische kalligrafie, die bestaat sinds ongeveer de 7de eeuw. Nog meer dan de Chinese, want de kunstenaars uit het Midden-Oosten maakten vaak echte beelden van hun letters, zoals een fijne kalligrafietekening uit de 19de eeuw die in het Tropenmuseum hangt: een valk, die bestaat uit letters met een 12de-eeuwse poëtische tekst over een valk: ‘Oh grijze valk! Moge God jouw heilige geheim zegenen.’ Er zijn veel van dit soort tekstbeelden; in het museum David Collection in Kopenhagen vind je een bizar mooie leeuw die bestaat uit een tekst over de kracht van Ali, de neef van Mohammed, ‘Gods onoverwinnelijke leeuw’. De letters zijn zelfs uitgesneden, zodat het een ragfijn maaswerk van papier is, als delicaat kant.

Uitgesneden papier met een gekalligrafeerde leeuw, Turkije, 1863-63, collectie David Collection Kopenhagen. Beeld The David Collection, Kopenhagen

In deze tegel hier zag ik meteen een schip – een zeilschip met gestreken zeilen en masten die sierlijk naar de hemel steken. Met die mooie puntjes en komma’s erbij als water dat opspat in de wind. Een fijn en enigszins abstract kunstwerk. Tussendoor staan parkietjes, takjes en blaadjes van pioenrozen – een samenvloeiing van beeld en letters. De letters vormen een paar woorden uit de Koran, vers 76:9, ‘geen dank’. Het hele vers zegt: ‘En zij geven voedsel, ondanks hun liefde hiervoor, aan de behoeftige, de wees en de gevangene. Zeggende: wij voeden jullie omwille van Allah. Wij willen geen beloning en geen dank van jullie’. Een vers over liefdadigheid, gemaakt voor een graftombe.

Pas toen ik er langer naar keek zag ik dat er iets miste: alle twaalf de kopjes van de parkieten. Ze zijn eraf gehakt, met een beitel of steen. Het doet mij meteen denken aan het 14de-eeuwse retabel met Anna te Drieën in de Domkerk, een stenen reliëf dat de Beeldenstorm heeft overleefd, maar zonder gezichten van de afgebeelde figuren.

Retabel met Anna te Drieën (detail) in de kapel van bisschop Jan van Arkel, 14de eeuw, aangetast in de Beeldenstorm in 1580. Beeld Domkerk Utrecht

Islamitische kunst is ook figuratieve kunst – zelfs de profeet Mohammed werd en wordt nog steeds verbeeld. Buiten de religieuze context van moskeeën en Koran zijn veel afbeeldingen te vinden, vooral van dieren en bloemen. Dat was ook niet verboden; de 12de-eeuwse Andalusisch-Berberse filosoof Averroës (Ibn Rushd) beargumenteerde dat hoewel menselijke verbeelding beperkt is in vergelijking met Gods almachtige natuur, dit de mens niet onwaardig maakt om te pogen de schepping van God te verbeelden. De twintig tegels van dit graf uit Iran, nu verspreid over de wereld, laten zien dat het niet als belediging werd beschouwd. Maar iemand anders van hetzelfde geloof dacht daar, net als bij het retabel in Utrecht, later anders over.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden