Interview

'Als schrijver ben ik een humanist'

Haar boek M-Train is de plattegrond van haar leven, zegt Patti Smith. 'Mensen denken dat ik rijk ben en het leven leid van een rockster. Dat heb ik recht willen zetten.'

Patti Smith, 2000 Beeld CAMERA PRESS

Om 11 uur 's ochtends gaat de telefoon over in een New Yorks appartement. Patti Smith (68) neemt op. Het is niet moeilijk de afstand van 5.872 kilometer in gedachten te overbruggen en je een beeld te vormen van waar ze zit, in dat huis van drie verdiepingen in Soho: op het bed waar ze zo graag schrijft, op de stoel van haar vader, beneden in de keuken, in haar kantoor. Dankzij M Train, haar laatste boek, heb je als lezer namelijk al dagen achter haar aan kunnen lopen. Van de slaapkamer naar de keuken om de katten te voeren, weer terug met een kop koffie, langs foto's van graven van haar literaire helden, balletschoenen van Margot Fonteyn, een gekleid girafje van dochter Jesse, naar het bed vol beschreven servetten en notitieboeken van Moleskine, waarvan ze er elke dag een meeneemt, naar buiten.


Het gesprek mag een half uur duren, had haar manager gezegd. Verboden onderwerp: het 40-jarig jubileum van haar debuutplaat Horses. New York in de jaren zeventig: ook niet over beginnen. Het Chelsea Hotel waar ze destijds woonde: genoeg over gezegd. We gaan het over schrijven hebben. Over M Train, of, zoals schrijver, performer, activist en punk poet Smith zegt: 'Over de plattegrond van mijn leven. Veel mensen hebben een verwrongen beeld van mij. Dat ik rijk ben en het leven leid van een rockster. Dat heb ik recht willen zetten door een boek te schrijven dat het dichtst komt bij wie ik nu ben, bij wat ik denk, wie ik bewonder.'

In negentien in losse, associatieve stijl geschreven hoofdstukken voert Smith de lezer langs een ontmoeting met schaakgrootheid Bobby Fisher naar een reis die ze maakt naar Japan, via haar liefde voor detectives naar haar ontzag voor de schrijver Murakami, en van herinneringen aan haar vroeg overleden man, de gitarist Fred Smith, naar de aankoop van haar 'little house' aan het strand bij New York, vlak voor orkaan Sandy er in 2012 overheen raast.

Het begon met een droom, eind 2011. 'Daarin daagt een cowboy me uit door te zeggen: 'Het is niet zo makkelijk om over niets te schrijven.' Ik had lang aan Just Kids gewerkt, het boek over mijn leven met fotograaf Robert Mapplethorpe, begin jaren zeventig. Daar had ik schema's voor gemaakt, een chronologie voor bedacht, daar drukte de verantwoordelijkheid op mijn schouders om het goed te doen omdat Robert me voor zijn dood had gevraagd: schrijf op een dag een boek over ons. Dus ik besloot, na die droom met de cowboy, dat ik zou opschrijven wat in me zou opkomen en wat ik zou meemaken, elke dag opnieuw. Zonder agenda, zonder plan, zonder vooropgezet idee over onderwerpen die erin moesten komen.

M Train verwijst niet naar de metrolijn in New York, maar naar een state of mind: alle afleiding buitensluiten en je gedachten volgen. Hoe doet u dat, met zo'n druk leven?

'Ik leef al sinds ik een kind was een beetje te veel in mijn hoofd. Ik ben op school vaak uitgefoeterd omdat ik een dagdromer was. Ik was geen goede leerling. Niet dom, wel rusteloos. Als iets me niet interesseerde, dwaalde ik af in mijn eigen wereld en ging ik verhalen verzinnen.'

U zegt dat u aan dit boek begon zonder vooropgezet plan. Maar toen de cowboy in uw droom verscheen - de cowboy die later Reddy blijkt te zijn, een poppetje waarmee uw man als kind speelde - vermoedde u toen niet dat het boek zoveel verhalen over uw man zou bevatten?

'Nee. Het gebeurde gewoon. Het eerste verhaal dat ik schreef voor M Train ging over cafés, hoe ik vroeger droomde over de cafés waar beroemde schrijvers zaten, en dat ik zelf ooit graag een café zou beginnen, aan het strand. Zo kwam ik terecht bij een herinnering aan een reis die ik met Fred maakte naar Frans Guyana. Toen ik dat verhaal af had, was ik helemaal niet meer van plan over Fred te schrijven. Ik had het sinds zijn dood, in 1994, niet gedaan, omdat het te privé was. En te pijnlijk. Maar tijdens het schrijven van M Train bleef hij maar tevoorschijn komen. Dus ik dacht: als dat zo is, wil zijn geest misschien wel ... ik vond het een goed teken. Een teken van toestemming, dat hij maar bleef verschijnen.'

In het boek voel je zijn aanwezigheid en uw verdriet om zijn dood, maar gedoseerd. Tot er in het voorlaatste hoofdstuk geen houden meer aan is. Dan verandert het boek van een plattegrond van uw leven toch vooral in een boek over een vrouw die rouwt om haar man.

'Ik ben niet zo analytisch. Maar het klopt wat je zegt. Tot het einde van het boek is Fred heel erg levend: je ziet hem ideeën bedenken voor een televisieprogramma, dronken in de middag, je ziet hem in onze houten boot in de tuin, luisterend naar de wedstrijden van de Tigers, je leert hem een beetje kennen. Ik heb er niet over nagedacht, maar het doseren, zoals jij het noemt, is niet opzettelijk gebeurd. Niks is opzettelijk gebeurd in dit boek. Het enige wat ik heb gedaan, is: opletten dat ik niet te veel afdwaalde in mijn verhalen. Omdat ik anders de lezer zou kunnen kwijtraken. Maar ik heb niks herschreven of ingekort.'

Snapshots

M Train is gelardeerd met foto's die Patti Smith tijdens haar reizen en tournees maakt met haar Polaroid 250 Land-camera. 'Ik zie mezelf als een 19de-eeuwse amateurfotograaf die snapshots maakt van dingen die andere mensen misschien nooit te zien krijgen: de schrijfmachine van Herman Hesse in Zwitserland, de wandelstok van Virginia Woolf in New York, de beer van Tolstoj in Moskou. Ik heb ze in het boek gepubliceerd als een cadeautje aan de lezer. Esthetisch amusement.'

Op tournee langs boekhandels en zalen in de VS hoorde ze regelmatig dat ze al schrijvend van hot naar her springt. 'Dat is echt helemaal niet waar. Alles wat in het boek gebeurt, op een enkele herinnering na, speelt zich af in een periode van 2,5 jaar. Ik beschrijf hier en daar zelfs bijna letterlijk wat ik op een dag doe, om zo de lezer een blik te gunnen op hoe ik als schrijver leef.'

Zo gaat het als ze in New York is. Ze staat vroeg op. Voert de katten. Wandelt naar het inmiddels gesloten café 'Ino, om aan haar vaste tafeltje in een hoek te schrijven. Koffie en donker brood met olijfolie binnen handbereik. Op een dag zit ze in een Japans restaurant en morst ze sake. De druppel neemt de vorm aan van een langwerpig eiland. Omdat die vorm zich ook al in een droom heeft opgedrongen, besluit ze naar Tokio te reizen en in Hotel Okura een kamer te boeken waar ze rustig kan gaan schrijven. In haar koffer: de door haar bewonderde schrijvers Ryunosuke Akutagawa en Osamu Dazai.

U schrijft dat u begin jaren tachtig zo door deze twee Japanners werd beïnvloed dat u in uw huis een kamertje in Japanse sfeer inrichtte waar u elke dag aan een laag tafeltje aan het schrijven sloeg. Wat trok u zo in hen aan?

'Het waren de eerste moderne Japanse schrijvers in de eerste helft van de vorige eeuw. Wat ik interessant vond, was dat ze zo vielen voor de Europese literatuur - vooral de Franse. Ze lazen dezelfde schrijvers als ik: Charles Baudelaire, Théophile Gautier. Hun werk heeft een gevoeligheid, is vaak autobiografisch, maar ze schreven ook over esthetiek, over hoe schrijvers werken, over een veranderende wereld. Toen ik M Train aan het schrijven was, las ik Spinning Wheels van Akutagawa, het laatste boek dat hij schreef voor hij zelfmoord pleegde. Daarin gaat hij van café naar café, terwijl hij probeert te schrijven en te lezen, maar hij is nergens op zijn gemak. De atmosfeer in dat boek vond ik zo verslavend dat ik voor M Train heb gezocht naar een sfeer die voor mijn lezer net zo onontkoombaar zou zijn. Geen donkere sfeer - want zo zit ik niet in elkaar. Ik heb wel een actieve geest, maar die probeer ik positief te houden. Het gevaar van een actieve geest is: dat je in een spiraal van negatieve gedachten kunt komen.'

Ze heeft het nooit eerder onder woorden proberen te brengen, zegt ze, 'maar laat het me proberen. Sinds ik jong ben, heb ik geprobeerd mijn denken en mijn schrijven te laten samensmelten. En omdat het niet mijn bedoeling is een heleboel negatieve gedachten op te schrijven, heb ik altijd de interessantste en meest tot de verbeelding sprekende gedachten gedistilleerd. Ik zou nooit, zeker niet in een non-fictieboek, lelijk over een ander spreken. Dat gebeurt in veel memoires: dat de schrijver zijn boek gebruikt om rekeningen te vereffenen. Daarvoor zijn boeken mij veel te dierbaar. Alleen al de bomen die voor het papier zijn opgeofferd!'

Beeld x

U houdt de negatieve gedachten voor uzelf en bewaart de positieve voor uw boeken?

'Ik bewaar mijn pessimisme voor mijn politieke statements. Ik noem het trouwens liever geen pessimisme, maar woede over de wereld. Daarover praat ik tijdens mijn concerten en lezingen. Als schrijver ben ik meer een humanist.'

'Maar mag ik wat vragen', zegt ze ineens. 'Kun je me zo even terugbellen? Mijn dochter probeert me te bereiken vanuit Parijs. Ze organiseert een aantal concerten tijdens de klimaattop en heeft mijn hulp nodig.'

Een half uur later gaat de telefoon voor de tweede keer over.

Ik hoorde dat u alweer bezig bent met een nieuw boek.

'Het volgende boek wordt een soort companion van Just Kids, het zal zich in ongeveer dezelfde tijd afspelen. Het zal veel over muziek gaan, over hoe ik mijn band begon, wat onze filosofie was. En het zal nog meer dan in dit boek over Fred gaan, omdat we elkaar in die tijd hebben leren kennen.'

Niet gek opkijken trouwens als er daarna nog sprookjes van haar hand verschijnen; Kitchen Tales, verzonnen in de jaren dat haar twee kinderen klein waren en ze - geen hulp in de huishouding - afleiding zocht tijdens het schrobben van de vloeren. 'En als mijn leven over een paar jaar rustiger wordt, publiceer ik een detective. De eerste ideeën staan al op papier.'

Patti Smith, M Train, uitgeverij De Geus, 19,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden