Als je van een 'hij' een 'zij' maakt

Vlaamse professor Iris raakt in ongenade na een affaire met een beeldschone Poolse studente. Kristien Hemmerechts verwisselt de sekse van de personages uit 'In ongenade' van Coetzee. Het resultaat is een geestige en rebelse roman.

Beeld RYAN PFLUGER / The New York Times / HH

Het schandaal is dit keer niet zo groot als rond het vorige boek van Kristien Hemmerechts, waarin ze zich verplaatst in de vrouw van Marc Dutroux (De vrouw die de honden eten gaf), maar ook nu klonk er al boegeroep voor het boek verscheen. Ditmaal geen morele verontwaardiging omdat de Vlaamse auteur een misdadiger een stem zou geven, maar omdat ze een held onttroont. Alles verandert is gebaseerd op In ongenade, de wereldberoemde roman van J.M. Coetzee.

Zelf noemt Hemmerechts het een 'spiegelroman': ze heeft van (bijna) alle personages in In ongenade de sekse verwisseld, en het verhaal naar Vlaanderen verplaatst. David Lurie is hier de professor 'TransSexLit' Iris Verdonck; ze onderzoekt (net als Hemmerechts) wat er met een roman gebeurt wanneer je van de 'hij' een 'zij' maakt. Bij een college over Nabokovs Lolita doceert ze met bijtende kritiek: 'Alles verandert als je het geslacht van de personages verandert. Het verhaal is weinig realistisch, en dat hoeft ook niet, maar met een vrouw van middelbare leeftijd in de rol van Humbert en een twaalfjarige Lolito wordt het een farce, een satire of burleske.'

Boete

Om deze stelling te onderzoeken, volgt Hemmerechts Coetzees meesterwerk behoorlijk precies. Iris raakt in ongenade na een affaire met een beeldschone Poolse studente (toch vrouwelijk). Na haar schorsing, waarbij ze weigert nederigheid te tonen, vertrekt ze naar de villa waar haar zoon Peter housesitter is. Naast de villa staat een manege, die fungeert als paardenasiel, en een asielzoekerscentrum. Peter wordt voor de verzorging van huis en dieren bijgestaan door de Somalische Imamu. Net als in In ongenade dringen bandieten het huis binnen, maar hier zijn het drie Afrikaanse vrouwen, die Iris met haar eigen dildo verkrachten en mishandelen. En ook hier is recht en moraal bijna ondraaglijk complex: Iris wil geen aangifte doen van de misdaad, omdat ze die vermoedelijk als boete beschouwt voor wat zij de Poolse studente heeft aangedaan. Maar tot haar frustratie bevestigt Peter haar niet in haar slachtofferrol. Hij doet niets wanneer Imamu een van de verkrachters in huis neemt.

Rebels

Iris is net als Lurie de blanke antiheld, die zelf immorele daden op zijn geweten heeft, en zich toch als slachtoffer ziet. Hemmerechts stelt even belangrijke vragen als Coetzee. En toch is Alles verandert een totaal ander boek. In Hemmerechts' handen transformeert het materiaal van een ingetogen roman tot een geestig, rebels en misschien wel revolutionair boek, feministisch ja, maar zonder gelijk te willen halen.

Want Iris Verdonck heeft gelijk: aanvankelijk denk je een satire in handen te hebben, als zij zich wekelijks laat bevredigen door 'dokter Wouters' en zijn exclusieve collectie dildo's, wanneer de Poolse studente in handen blijkt te zijn gevallen van een gevaarlijke pooier. Kostelijk is de uitspraak van Peter: 'Ik ben opgegroeid in een huis met dildo's. Ik heb op mijn veertiende verjaardag van jou een dildo gekregen om mijn vriendinnetjes te verwennen. Wij zijn dildokinderen.' Ook Hemmerechts' stijl, een mix van archaïsmen en irritante popi-taal, straalt iets drakerigs uit.

Maar ja, 'het verhaal is weinig realistisch en dat hoeft ook niet', zoals Iris al aangaf. Dat is confronterend. Romanhelden als David Lurie en Nathan Zuckerman (in Philip Roths romans) zijn oversekst en dat nemen we serieus, maar op de vele oversekste vrouwen in Hemmerechts' romans wordt altijd giechelig gereageerd.

Feminisme

Toch wil Hemmerechts niet louter de draak steken met een canoniek geworden verhaal. Ze heeft bijvoorbeeld niet álle geslachten verwisseld. Iris heeft een affaire met een vrouwelijke student, net als Lurie. Bij Coetzee wordt Luries dochter verkracht, niet hijzelf. Kennelijk is de verkrachting van een mannelijk personage voor Hemmerechts een brug te ver, te ongeloofwaardig. Waarom? Het komt minder vaak voor, maar ook mannen zijn slachtoffer van seksueel geweld.

Daarmee haalt Hemmerechts de angel uit haar eigen militante feminisme. Maar misschien wil ze er iets anders mee zeggen: dat zij geen aanspraak doet op morele superioriteit, dat zij evenals Iris Verdonck tegenstrijdig is.

Dat is de ongemakkelijke waarheid van deze roman: feminisme heeft ook blinde vlekken. Iris was voor haar val een respectabele, welvarende professor die precies deed waar ze zelf zin in had (zo veel heeft emancipatie haar al gebracht). Haar hybris schuilt erin dat ze niet kan accepteren dat ze die aanspraak verliest. Niet zozeer vanwege de nog altijd geldende macht van de man, maar omdat er meer grote thema's in de wereld zijn dan gendergelijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden