'Als je op tv iets van jezelf prijsgeeft, is het gemeengoed'

Hij deed aan mindfulness, ging naar de kerk en onderging een aantal tests voor een tv-serie over geluk. Wat stak presentator Paul Witteman daarvan op?

Paul Witteman: 'Geluk is een stuk vrij besteedbaar humeur waarvan mensen te weinig gebruikmaken.' Beeld Kazuma Eekman

Ja, dat knuffelen. Van alles wat Paul Witteman de afgelopen weken heeft gedaan om gelukkig te worden, heeft uitgerekend dat knuffelen een enorme vlucht genomen. In zijn Haarlemse herenhuis vertelt de 70-jarige Witteman over zijn zoektocht naar geluk. Bij binnenkomst volstaat een handdruk, want van zichzelf is hij een tamelijk gereserveerd persoon. De humor, zelfspot vooral, is onderkoeld.

Hij manifesteerde zich de afgelopen decennia als een journalist die de achtergronden van het nieuws belichtte. Tot twee jaar geleden presenteerde hij aan het eind van de avond een talkshow met Jeroen Pauw.

Vanwege aanhoudende hoofdpijn moest Witteman de inspannende regelmaat van een dagelijks praatprogramma opgeven. Het bood de ruimte zijn liefde voor klassieke muziek de vrije teugel te geven in Podium Witteman. Daarnaast begon hij een semiwetenschappelijk programma onder de titel Witteman ontdekt. In de laatste reeks, die vrijdagavond eindigt, werd geluk een persoonlijk streven.

U leek er veel plezier aan te beleven.

'Het was bij tijd en wijle ook wel gênant, hoor. Toch een beetje het ongemakkelijke gevoel dat je de kijkers privégevoelens opdringt. Zouden ze niet denken: beperk je maar gewoon tot het interviewen van de minister-president?'

Het was de schuld van de netmanager, zegt Witteman. Dat begrip spreekt hij uit met het dedain waarmee in omroepkringen wel vaker over zo'n functionaris wordt gesproken. De hoogste baas van NPO 2 had bedongen dat hij voor zijn ontdekkingstocht wel de studio uit moest. 'Ik ben dus uit mijn ivoren toren gestapt.'

Normaal gesproken is hij, als presentator, de baas aan tafel. Nu moest hij zich onderwerpen aan de aanwijzingen van therapeuten. 'In mijn hoofd kan ik het afdoen als een hoop onzin, maar het had soms meer impact dan ik dacht.'

In de vijf afleveringen, die tot nu toe zijn uitgezonden, onderwierp hij zich onder meer aan mindfulness, waagde zich aan een kerkdienst en testte op zichzelf de mogelijkheden van neurobiologie. De ene keer ging hij een uitdaging aan om gelukkiger te worden. De ander keer volgde hij een therapeutische route.

Geluksbron

Paul Wittemans grootste bron van geluk? Dat is klassieke muziek. Het gaf hem ook een zetje in breder verband op zoek te gaan naar geluk. 'Een presentator die ontroerd wordt door Brahms, stapt ook in dit soort dingen.' In de uitzending over geloof beweerde predikant Kees Kraayenoord dat de muziek van Bach niet kan worden losgekoppeld van de religieuze tekst. 'Dat vind ik dus grote onzin. Ik voel dezelfde ontroering bij Sjostakovitsj en die mocht niet eens religieus zijn.'

En zo moest hij in de eerste uitzending al meteen wildvreemden vriendschappelijk omhelzen. 'Ik besefte dat het een zeker risico had, want als je op tv iets van jezelf prijsgeeft, is het gemeengoed. Heb je het gezien: Paul Witteman knuffelt.'

Hij heeft het geweten. Sindsdien wordt hij op straat zomaar staande gehouden. Of ze Witteman even stevig tegen zich aan mogen drukken. 'Van de week nog. Een lange man met een snor. Stapt op me af, de armen gespreid. Zullen we even? Nou nee, liever niet, nog even afgezien van griep en andere epidemieën. Die man werd dus heel boos.'

Opvallend in die knuffelexercitie was dat u iedereen opwachtte met de armen over elkaar.

'Daar begon Jeroen Pauw ook al over, die armen. Dat valt ook wel binnen een ruimte waarin voor mij iets te winnen is. Tegelijkertijd is het niet gemakkelijk, als je iets op tv doet, om je armen en handen een beetje fatsoenlijk kwijt te raken. Kennelijk doe ik dat zonder me er echt bewust van te zijn.'

Beeld Kazuma Eekman

Het suggereert een zekere behoeft aan afstand, is het dat ook?

'Hmmm, ik denk het wel.'

In de gekozen reportagevorm werd Witteman gedwongen iets van zijn afstandelijke zelf op te geven. Dat doet hij met de elegantie van een ouder wordende man en, ook dat, wederom de nodige zelfspot. Balanceren op één been in de yogales is een uitdaging geworden.

Zijn scepsis wordt het best zichtbaar in de aflevering over mindfulness, waarin hem wordt gevraagd een rozijn nader te bestuderen. 'Daar moet je wel iets voor opzij zetten.' Toch bleef zijn toon altijd welwillend. 'Ik doe het maar één les en ik zie dat anderen er baat bij hebben.' De twijfel in het programma wordt door anderen verwoord.

Ondanks die gereserveerde houding is zijn ontdekkingsreis niet zonder resultaat gebleven. 'Ik was niet heel erg ongelukkig, maar ook niet overdreven gelukkig. Net zoals zo veel mensen. Er zit je vaak iets dwars, zonder dat je precies weet waarom. Met die vorm van ongemak had ik me eigenlijk verzoend, maar het was wel een extra prikkel om deze serie te doen. Je denkt dan toch bij jezelf: het zal toch niet zo zijn dat...'

Tekst gaat verder onder video.

Als thema volgde geluk op een eerdere serie waarin de wetenschappelijke mogelijkheden van een langer leven werden onderzocht. 'Dan is het een logische stap om te kijken of we ook de geestelijke gezondheid kunnen oprekken. Daar zijn inmiddels duizenden methoden voor ontwikkeld. Religie ligt daarin misschien iets minder voor de hand, hoewel het idee van een gemeenschap daartoe zeker bijdraagt.'

Boven op de kast met cd's in de huiskamer staat een Mariabeeld, maar dat staat er slechts voor de lol. Het geloof heeft Paul Witteman afgezworen na een jeugd waarin de rooms-katholieke kerk een overheersende rol had gespeeld.

Als proefkonijn bezocht hij een evangelische kerkdienst in Veenendaal. Zijn kregelige achterdocht verbrokkelde onder het collectieve gevoel van welbevinden. 'Die mensen zijn altijd zo blij. Daar word ik dan weer jaloers van. Ik weet nog dat ik 's avonds naar huis reed met de pest in mijn lijf en mezelf afvroeg waarom dat zo was.'

In die aflevering was ook te zien hoe het proefkonijn stond te schoffelen in de achtertuin van een gezin vluchtelingen. Ook dat werd een onverwacht moment van geluk. 'Vooral een lesje in nederigheid waarmee ik van harte geconfronteerd werd. Al je parameters worden op zo'n moment uitgeschakeld. Je denkt niet langer wat de kijkers ervan vinden dat jij met een plantje in de weer bent. Ja, dat was een onverwacht sterk ding.'

Filosofen, toch de allereerste gelukzoekers, komen niet aan bod.

'Ik weet ook niet of dat echt een methode is. Het kan je natuurlijk wel tot inzichten brengen. Van mijn oudste zoon leen ik weleens boeken van Schopenhauer en Nietzsche. Als ik die met instemming lees, ben ik dat de volgende dag weer vergeten. Dat zal aan mij liggen, in elk geval is het voor zo'n serie minder geschikt.'

Geluk, of misschien wel het knagende besef van ongeluk, heeft een enorme vlucht genomen. Paul Witteman ontdekte dat boekhandels uitpuilen met wegwijzers naar de opperste vorm van welzijn. Vroeger gold geluk als een ongrijpbare staat van genade, zoals J.C. Bloem dat verwoordde in zijn gedicht over de Amsterdamse Dapperstraat. Nu is geluk maakbaar, ook naar het idee van Witteman. Hij noemt dat: 'Een stuk vrij besteedbaar humeur waarvan mensen te weinig gebruik maken.'

In dat opzicht leverde zelfs mindfulness hem iets tastbaars op. 'Ik maak me vaak zorgen over iets wat in de toekomst speelt, een zekere neiging tot hypochondrie. Dat het niet goed zal aflopen. Ik ben vaak ziek geweest. Dan houd je toch de neiging daarover somber te zijn.'

De therapeut leerde hem dat zoiets 'ook maar een gedachte' is. Mindfulness predikt de opvatting dat het beter is bij de dag te leven. 'Dat is dus zo'n ruimte die je kunt bevechten. Daarin heb ik echt winst geboekt.'

Beeld Kazuma Eekman

In elke aflevering wordt geluk opnieuw gedefinieerd. De meningen blijken uiteen te lopen.

'De één zegt dat het een opeenstapeling van momenten is. De ander beweert dat het een karakterkwestie is. Daartussen is het schipperen. En tegelijk kunnen mensen zich meteen een voorstelling maken van geluk. Als ik zeg dat ik gelukkig ben omdat iets goed is afgelopen, begrijpt iedereen wat ik bedoel. '

Zelf gelooft hij niet in die opeenstapeling. 'Geluk moet stabieler zijn dan dat. Daarom ging ik ook op zoek naar een methode, naar de maakbaarheid van het psychisch gestel. Niet met antidepressiva, maar wel door bijvoorbeeld confrontaties aan te gaan. '

In de tv-reeks waagde hij zich aan een komische conference, tartte zijn hoogtevrees op de Euromast en knuffelde dus vreemden, met alle gevolgen van dien. Hij vertelt over de laatste opnamen voor Podium Witteman. Na afloop viel musicus Ton Koopman hem zomaar om de hals. Nu is Koopman bepaald geen vreemde voor hem, eerder een held. 'Wat mij betreft heb je het dan over een van de meest briljante mensen.' Dat voelde dus ook een tikkeltje ongemakkelijk, zo'n intieme handeling met een held.

'Mijn broer zegt dat ik te lullig ben om in dat soort emoties op te gaan. Ik weet niet of dat het is.' Witteman verwijst naar zijn twee kleinkinderen met wie duchtig wordt geknuffeld. 'Soms iets te veel naar hun idee. Het wordt dus ook wel weer afgeremd.'

Witteman ontdekt, Vara, NPO2, 30/12 om 21.10 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.