interviewbianca stigter

‘Als je dat gezichtje ziet, denk je toch: o kind... We weten niet wat haar lot is geweest’

In Three Minutes: A Lengthening zoomt Bianca Stigter in op een amateurfilmpje uit 1938 van de Joodse gemeenschap van Nasielsk, nabij Warschau. Sleutelend aan de rafels van het historische materiaal weet ze de bewoners nét wat dichterbij te brengen.

Bor Beekman
Three Minutes: A Lengthening Beeld
Three Minutes: A Lengthening

Ze willen gezien worden, de mensen in het filmpje uit 1938. Misschien niet per se door ons, zoveel decennia later. Maar zo voelt het wel, als ze je recht aankijken. Al die kinderen ook, die zich vrolijk verdringen voor de camera, onwetend van de verschrikkingen die hun als Poolse Joden boven het hoofd hingen.

De gedachten buitelden over elkaar toen Bianca Stigter (57) op een avond zomaar wat scrollend door Facebook op een bericht over amateuropnamen uit Nasielsk stuitte, die te zien waren op de website van het Holocaust Memorial Museum in Washington D.C. Drieënhalve minuut, het enige nog bestaande beeldmateriaal van de tijdens de Tweede Wereldoorlog weggevaagde Joodse gemeenschap in het Poolse plaatsje. Bewegend beeld, in kleur ook nog; de gezichten van de inwoners zoveel minder gestold in de tijd dan op de veel gebruikelijkere zwart-witbeelden.

Wat, dacht de Nederlandse historicus en journalist, als je die beelden op een of andere manier kon rekken? ‘Zodat je het verleden nog nét iets langer in ons heden kunt houden’, zegt Stigter, op een terras in haar woonplaats Amsterdam.

Bianca Stigter  Beeld Getty
Bianca StigterBeeld Getty

De filmwebsite IMDB vermeldde haar al wel als een van de producenten van het met de Oscar voor beste film bekroonde 12 Years a Slave. Zij was het die de verfilmde memoires van de ontvoerde en tot slaaf gemaakte Solomon Northup had gevonden, waarop haar echtgenoot, regisseur Steve McQueen, zijn historische drama uit 2013 baseerde. Maar zelf had ze nooit eerder een film gemaakt.

‘Man Ray zei altijd: je zoekt het medium dat het best bij een idee past. Maar goed, ik was geen filmmaker. Mijn idee voor de documentaire Three Minutes: A Lengthening was meer zo’n losse gedachte. En misschien was het ook bij die losse gedachte gebleven, als ik niet was gevraagd voor het Critic’s Choice-programma van International Film Festival Rotterdam (waarvoor de journalisten Jan Pieter Ekker en Dana Linssen critici uitnodigen om video-essays te maken over films, red.). Een maand later was het festival al, dus het werd een korte versie van twintig minuten. Toen dacht ik: misschien kan ik het nog wel langer en interessanter maken. Zo heb ik er nog zo’n vier jaar aan gewerkt.’

Three Minutes: A Lengthening Beeld
Three Minutes: A Lengthening

De rollen film, aangetast door de tijd en samengeklonterd, al bijna niet meer te redden, werden in 2009 aangetroffen door schrijver Glenn Kurtz, in een kast in het huis van zijn ouders in Florida. Opnamen van zijn grootvader David, die een jaar voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog op vakantie ging door Europa met zijn echtgenote, om daar behalve de gebruikelijke hoofdsteden en toeristische trekpleisters (Volendam!) ook kortstondig het Poolse stadje te bezichtigen dat hij als 4-jarige had verlaten, toen zijn Joodse ouders naar de VS emigreerden. David, succesvol zakenman in Brooklyn, had speciaal voor de reis een gloednieuwe filmcamera aangeschaft. Een geoefend filmer is hij niet: met de lens omhoog gericht, op de puien en gevels langs het plein van Nasielsk, en op de bewerkte deuren van de later verwoeste synagoge, hoopt hij de uitgelopen mensenmenigte enigszins uit beeld te houden, wat hem (gelukkig) nauwelijks lukt.

Kurtz schreef een boek over het filmpje, in Nederland uitgegeven met de titel Drie minuten in Polen (Ambo Anthos, 2015), waarvoor hij zocht naar de schaarse Joodse bewoners van Nasielsk die de Holocaust hadden overleefd. Hij vond er een handjevol, van wie er een als kind ook te zien is op de beelden van zijn grootvader. De laatste getuigen van een uitgewiste gemeenschap.

Stigter voert die speurtocht verder in haar documentaire, waarvoor ze de gerestaureerde 16mm-beelden uitpluist door beelden stil te zetten en te vertragen, en in te zoomen op allerlei details. In de film, die vorig jaar werd geselecteerd voor het festival van Venetië, wordt alles geboekstaafd en van context voorzien: de kleding en de bijbehorende sociale klasse, de hoeveelheid unieke gezichten die in de drieënhalve minuut passeren (meer dan honderd), en de ene leeuw van Juda die dan al ontbreekt op de poort van de synagoge – met geweld verwijderd bij een eerdere pogrom, een voorbode van de latere gruwelen.

Three Minutes: A Lengthening Beeld
Three Minutes: A Lengthening

Hoe vaak heb je het originele filmpje gezien?

‘Een paar duizend keer toch wel, denk ik. Ik wilde allereerst weten wie al die mensen zijn, of hoe ze heten. Maar vrijwel iedereen die dat zou kunnen weten is vermoord, of inmiddels dood van ouderdom. Glenn had voor zijn boek al veel informatie achterhaald, ik bouw op zijn werk. En ik probeerde nog meer te weten te komen over wat we zien. Dan zag ik in een raamkozijn een plant staan, met een bloem, en belde ik de Hortus om te achterhalen welke bloem dat kon zijn. Dagen mee bezig geweest, niet gelukt. Ook ging ik aan de slag met een liplezer, die Jiddisch en Pools verstond, om te achterhalen wat de pratende mensen in beeld zeggen. Lukte ook niet: de beelden zijn te vaag, of te kort.’

Toch slaagt Stigter erin die bewoners van Nasielsk steeds nét wat dichterbij te brengen, sleutelend aan de rafels van het historische materiaal.

Waren er gezichten die je meteen opvielen?

‘Ja, dat meisje met kort haar, een pony. Weinig meisjes droegen hun haar toen zo, ze is de enige in het filmpje. En ze wil héél graag in beeld blijven, maar wordt een beetje weggeduwd. Als je goed oplet, zie je haar op meerdere momenten verschijnen. En als je dat gezichtje ziet, denk je toch: o kind... We weten niet wat haar lot is geweest, onmogelijk te achterhalen.’

Je sprak nog één overlevende, Maurice Chandler. Hoe was dat?

‘Hij is nu 97. Ik heb hem samen met Glenn Kurtz opgezocht in Detroit, waar hij woont. Ik moest wel wat schroom overwinnen: je vraagt iemand naar een traumatische ervaring. Maar hij vond het ook wel fijn om te vertellen. Hij is de enige van zijn familie die de oorlog overleefde, de hele wereld van zijn jeugd was weg. Door dat filmpje van drie minuten kon hij eindelijk iets aan zijn eigen kinderen en kleinkinderen laten zien: nu weten jullie dat ik niet van Mars kom, zei hij tegen ze. Volgens Chandler is iedereen die je in het filmpje ziet Joods. Hij kon de hiërarchie ook aanwijzen, aan de hand van hoedjes en soorten petten van de jongens, die wel of niet religieus zijn. En hij wist ook nog wat namen van jongens die je ziet. Van de meisjes niet. ‘Ik mocht als kind niet naar meisjes kijken’, zegt hij erover.’

Stigter, als journalist werkzaam voor NRC, schreef eerder jarenlang aan haar Atlas van een bezette stad, een rijk geïllustreerde gids van de vele Amsterdamse adressen die van betekenis waren geweest tijdens de Duitse bezetting. Haar boek uit 2019 dient nu als basis voor een nieuwe documentaire van Steve McQueen, Occupied City.

Bij jouw documentaire is Steve dan weer een van de producenten. Wat was zijn aandeel?

‘Klankbord. Dat zijn we van elkaar, steeds heen en weer.’

Sta je weleens bij hem op de set?

‘Niet vaak. Ik ben wel langs geweest bij 12 Years a Slave, maar op een filmset is weinig te doen. Het is vrij saai, veel wachten. En eigenlijk sta je vooral in de weg. Steve filmt nu voor Occupied City, daar ben ik wel bij als ze iets heel spannends doen. We kleppen er ook voortdurend over, dat is heel leuk: elkaar aanscherpen.’

Het aandachtig kijken, zoals in Three Minutes: A Lengthening, lijkt ook verbonden met de poëzie van je vader (Gerard Stigter, alias K. Schippers, red.). Was dat iets wat hij jou en je zus actief bijbracht?

‘Nou, hij ging ons geen lesjes geven. We dachten nooit: daar heb je hem weer met z’n kijken. Het was meer terloops, dat je iets sprankelends zag door zijn blik. Hij heeft Three Minutes nog kunnen zien, daar ben ik heel blij om. Kort voor de première in Venetië is hij overleden, in augustus. Mijn vader vond het idee voor de film meteen heel interessant. Ga maar doen, zei hij. Ga maar kijken of het lukt.’

Debuutdocumentaire

Three Minutes: A Lengthening, de debuutdocumentaire van historicus en NRC-journalist Bianca Stigter, ging in 2021 in wereldpremière op het filmfestival van Venetië, in het programma ‘Giornate degli Autori’. Daarna reisde de film langs verschillende festivals, waaronder Idfa en Sundance.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden