'Als Irak asperges exporteerde zaten we er niet'

Als jonge journalist vond Robert Fisk het een buitenkansje dat hij naar Beiroet werd gestuurd. Dertig jaar later vindt de oorlogsverslaggever van de Britse krant The Independent het eerder een vloek....

'Welkom in Afghanistan', zei Osama bin Laden tegen RobertFisk, in een veld vol gonzende insecten bij een kleinbergdorpje. Het was hun derde ontmoeting, in 1997, en Bin Ladenprobeerde de Midden-Oosten-correspondent van de Britse krant TheIndependent tot de islam te bekeren. 'Een broeder', zei hij, hadFisk in een droom 'in onze kleding' op een paard zien aankomen.'Je bent een moslim, zoals wij', zei Bin Laden tegen Fisk. Dejournalist was doodsbang.

Het had maanden geduurd voordat hij een interview kreeg metOsama bin Laden. Ingelijfd te worden door 'de allergevaarlijksteman ter wereld' was geen prettig vooruitzicht. 'Sjeik Osama, ikben geen moslim. Ik ben journalist en heb tot taak de waarheidte vertellen. Dat wil ik blijven doen.' Bin Laden hield hemscherp in de gaten. Hij glimlachte: 'Als u de waarheid spreekt,bent u een goede moslim.' Gezichtsverlies was vermeden.

Met religie heeft Robert Fisk niet veel op, met verslaggevingdes te meer. Dertig jaar lang doet de correspondent van TheIndependent verslag van de ontwikkelingen in het Midden-Oosten.Vanuit zijn woonplaats Beiroet reist Fisk onvermoeibaar rond in'wat mijn favoriete Amerikaanse president, George Bush, hetGrotere Midden-Oosten noemt'. Hij berichtte vanuit Algerije,Sudan, Libanon, de Golf, Israël, Irak, Iran en Afghanistan. Hijsprak honderden mensen. De weerslag is te vinden in zijnvuistdikke nieuwe boek Degrote Beschavingsoorlog (Anthos/Standaarduitgeverij, 34,95), waarin hij de balans opmaakt van een kwart eeuwMidden-Oosten.

'Ik zie het als mijn testament. Toen ik als 29-jarige begon,was ik blij in Beiroet de kans te krijgen de geschiedenis op dehuid te volgen. Nu zie ik het als een vloek.' Bijna dertig jaarMidden-Oosten en het herbeleven van alle bloed, martelingen enellende door erover te schrijven ('ook een vloek') hebben hem'erg somber' gemaakt. Fisk werkte een persoonlijk archief doorvan 350 duizend stukken en aantekeningen. De journalist wilgetuige van de geschiedenis zijn, maar ook getuigenis afleggen.

Zijn tegenstanders hebben hem soms letterlijk dood gewenstvanwege zijn onophoudelijke tirades tegen de rol van de VS in deregio en Israëls opstelling jegens de Palestijnen. Fisks credoluidt: 'het Westen is schuldig, de regio is slachtoffer.' Hij iser rotsvast van overtuigd dat het Midden-Oosten er zo slechtvoorstaat door de rol die het Westen speelde en speelt.

Zonder kennis van de geschiedenis geen inzicht, want degeschiedenis maakte de regio tot slachtoffer. 'Voor Palestijnenis de Balfour-verklaring uit 1917 (waarin de Britten instemdenmet een joods nationaal tehuis in Palestina) nog dagelijksrealiteit. In het Midden-Oosten beleven de mensen hun geschiedenis iedere dag.' Dat van Arabisch-Palestijnse zijdeindertijd aan het zionistische project is meegewerkt, telt bijFisk minder. Wat wel telt is dat de Arabieren onafhankelijkheidis beloofd. Een niet-nagekomen belofte.

'Mijn taak is de machtscentra in de gaten te houden. Zekerals regeringen beslissen dat ze anderen gaan doden. Het gaat inIrak helemaal niet om een strijd tussen goed en kwaad, om deoverwinning van de democratie en de nederlaag van de dictatuur.Oorlog is het ultieme falen van de menselijke geest.'

Meermalen werd de oorlogsverslaggever bijna zelf slachtoffer.Na een Amerikaanse bombardement op een dorpje dat werd verwoestin december 2001 vielen Afghanen hem met stenen aan. Fisk wistte vluchten. 'Maar ik begreep waarom ze me wilden stenigen. Alsik een Afghaanse vluchteling was geweest, had ik hetzelfdegedaan.'

Niet democratie maar rechtvaardigheid is wat het Midden-Oostennodig heeft, zegt Fisk. 'Deze regio wil vrijheid, welvaart. Maarhet Westen moet het Midden-Oosten met rust laten. Als er echteverkiezingen zouden zijn, kwamen er islamisten aan de macht. Daarzit het Westen niet op te wachten.' Zonder rechtvaardigheid isvolgens Fisk democratie onmogelijk. De democratisering van deregio die Washington voorstaat, ziet hij daarom een kort levenbeschoren.

'Hoe kun je in Egypte echte verkiezingen houden als denoodtoestand al decennia van kracht is? Jordanië is geenconstitutionele monarchie, de shi'ieten in Saudi-Arabië moetenrechten krijgen. Je kunt geen democratie hebben en deze regimesin stand houden. En waarom zitten we in Irak? Als Irakhoofdzakelijk asperges produceerde, zouden we er dan nu zitten?'

Over Irak is Fisk kort: een fiasco. 'Ik vermoed dat degeesten langzaam rijp worden gemaakt voor vertrek uit Irak, onderhet motto: 'er zit een regering die werkt, niet zoals wij wilden,maar dat is nu eenmaal democratie. Er zijn verbeteringen inEgypte en Saudi-Arabië waar de verkiezingen democratischer danooit waren; de vrouwen hebben nu meer rechten in Koeweit. HetMidden-Oosten is beter af, zal de boodschap luiden. Dan kunnende VS hun aandacht op andere zaken te richten.'

Maar de haat tegen het Westen blijft, waarschuwt hij. Zijnhele leven keek Fisk naar lijken en geweld. In Amsterdam, Londenen Parijs ziet hij gelukkige gezinnen op straat lopen die plezierhebben en zich veilig voelen. Fisk, nu 59, vraagt zich af of hijniet een ander leven had moeten kiezen. Maar hij blijftjournalist, het is een roeping, er blijft genoeg te doen.

'Tot nu toe waren we gewend dat oorlogen ergens anders werdenuitgevochten: Vietnam, Kenia, Algerije. Het idee dat onzetegenstanders nu naar ons toe komen om te vechten is compleetnieuw. In het Westen wonen burgers, moslims, die het optreden vanhet Westen in het Midden-Oosten zien als agressie tegen hunmensen. De haat groeit. Ik weet niet of Bin Laden nog in levenis. Vergeet Bin Laden. Hij is niet belangrijk, Al Qa'ida bestaat.Dat is belangrijk. Ik ben er zeker van dat er binnenkort ietsergs gaat gebeuren. Ik voel het. Watch out.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden