Als het verhaal van Tonya Harding iets benadrukt, dan is het wel dat de American Dream niet bestaat

Tonya Harding was de schurk in het kunstschaatsdrama waarbij haar rivaal Nancy Kerrigan werd aangevallen. De film I, Tonya is een poging haar te rehabiliteren. Maar Harding maakt het wel lastig.

Margot Robbie als Tonya Harding in I, Tonya. Beeld .

Is dit grappig? Ergens halverwege de film I, Tonya schopt een moeder de stoel onder de kont van haar dochtertje vandaan. Het meisje is de latere top-kunstschaatser Tonya Harding. De hele New Yorkse filmzaal schatert het uit. Hahaha! Heerlijk, zulke sneue, ordinaire figuren.

Als dit een poging is om Harding te rehabiliteren, zoals regisseur Craig Gillespie en scenarioschrijver Steven Rogers in diverse interviews hebben uitgelegd, dan is het wel een dubbelzinnige poging. Ze prijzen de film aan als een 'donkere komedie'. Doet dat recht aan het schaatsdrama van de jaren negentig, waarin Amerikaanse ingrediënten als afkomst, sport, show en televisie een tragische mix vormden? En waarvan de hoofdpersoon nooit meer helemaal is bekomen?

Een begrip

Tonya Harding is een naam die voor zich spreekt in de Verenigde Staten. Iedere Amerikaan boven de dertig, en velen daaronder, heeft aan die twee woorden genoeg.

Tonya Harding was de eerste Amerikaanse kunstschaatser die een foutloze driedubbele axel (drieënhalve draai in de lucht) sprong tijdens een wedstrijd, en de tweede van de hele wereld die dat presteerde. 'Then what happened, happened', zoals The New York Times het bondig beschrijft in een recent interview met Harding (47). Toen gebeurde wat er gebeurde. En keerde het hele land zich tegen haar.

Harding is een begrip in Amerika. De verpersoonlijking van het kwaad, voor de een. Een lachwekkende figuur, voor de ander. Ze werd onderwerp van spot in afleveringen van Seinfeld (1995) en Modern Family (2018), ze kreeg een eigen opera (Tonya and Nancy, The Opera, 2006), ze figureert in liedjes van 'Weird Al' Yankovich (Headline News, 1994) en Sufjan Stevens (Tonya Harding, 2017). En sinds Barack Obama in een campagnetoespraak uit 2009 een grap over haar maakte, is haar naam gepromoveerd tot werkwoord. To do a Tonya Harding: je tegenstander op een laffe manier uitschakelen.

En nu is er dus ook een Hollywoodfilm, met Oscarnominaties voor Margot Robbie (Tonya) en Allison Janney (moeder LaVona).

Het gebeurde op donderdag 6 januari 1994, enkele dagen voor het nationaal kampioenschap figuurschaatsen en enkele weken voor de Olympische Spelen in Lillehammer. Hardings rivale, de Amerikaanse schaatster Nancy Kerrigan (toen 24) oefende die dag in Detroit. Nadat ze het ijs verliet, werd ze aangevallen door een man die haar meerdere malen met een wapenstok hard op de knie sloeg. De beelden van Kerrigan, in een wit kanten pakje, huilend op de grond, gingen de hele wereld over. 'Why? Why? Why?'

Onmiddellijk waren er geruchten over de betrokkenheid van Harding (toen 23) bij de aanslag. Binnen enkele dagen werd Hardings niet al te snuggere bodyguard Shawn Ekhardt aangehouden, die had lopen opscheppen over zijn aandeel in het plan. Kort erop volgden de arrestaties van Shane Stant en Derrick Smith, respectievelijk de man die de klap uitdeelde en diens chauffeur. Het ingehuurde duo uit Oregon kreeg de bijnaam Dumb and Dumber, omdat ze werkelijk overal aanwijzingen hadden achtergelaten: vliegtickets, hotelboekingen, gepleegde telefoontjes, betalingen met hun creditcard. Niet veel later volgde ook de arrestatie van Jef Gillooly, Hardings ex-echtgenoot met wie ze op dat moment weer samenleefde.

Sebastian Stan, Margot Robbie en Julianne Nicholson in I, Tonya. Beeld .

I, Tonya (****)

I, Tonya toont dat het geen bal uitmaakt wat je talent is als de media hun oordeel al klaar hebben. De film roept vragen op over de menselijke behoefte aan rechtlijnige verhalen. Lees hier de volledige recensie.

'Ik was niet op de hoogte'

In de tussentijd won Harding het Amerikaans kampioenschap en bereidde ze zich voor op de Olympische Spelen. Net als Kerrigan, die met hard trainen herstelde van de klap (haar been bleek geblesseerd, maar niet gebroken). Terwijl Kerrigan erin slaagde dat buiten het oog van de camera's te doen, op geheime locaties, zag Harding zich wegens geldgebrek genoodzaakt te trainen op openbare ijsbanen, in sporthallen en winkelcentra, ten overstaan van een met de dag groeiend bataljon van journalisten, die maar één ding wilden weten.

'Ik was niet op de hoogte van de geplande aanval op Nancy Kerrigan', verklaarde Harding op een persconferentie. 'Maar ik kan wel verantwoordelijk worden gehouden voor het niet op tijd melden van informatie [aan de politie] die ik nadien over de aanval vernam.' Dat antwoord zou ze blijven herhalen. Ook na de Olympische Spelen, waar Harding een teleurstellende achtste plek behaalde en Kerrigan glorieus tweede werd.

De rechter veroordeelde Harding voor belemmering van de rechtsgang. En hoewel nooit hard (genoeg) kon worden bewezen dat ze betrokken was bij de planning van de aanval (de openbaar aanklager meent dat een papier met aantekeningen over waar en wanneer Nancy Kerrigan trainde in Hardings handschrift is geschreven; Harding ontkent dat), besloot de Amerikaanse schaatsbond kort daarop Harding haar landstitel af te nemen. Ze werd bovendien voor altijd uitgesloten van deelname aan officiële schaatswedstrijden, als schaatster of als coach. Harding probeerde daarna de eindjes aan elkaar te knopen met een treurige bokscarrière, betaalde interviews en het schilderen van huizen. En altijd werd ze achtervolgd door de vraag: wist ze het of wist het niet?

Tonya Harding en haar rivaal Nancy Kerrigan tijdens de training voor de Spelen in Lillehammer. Beeld AFP

Kentering

De film - gebaseerd op 'totaal tegenstrijdige gesprekken' met Harding en Gillooly, aldus de begintitels - laat het antwoord in het midden. Harding schikte met justitie, de onbevredigende Amerikaanse oplossing die beide partijen wel min of meer tevreden stemt maar de waarheid niet dichterbij brengt.

De laatste jaren is een kentering gaande in de benadering van Tonya Harding. Luister maar naar Sufjan Stevens' recente eerbetoon aan de schaatser (Tonya Harding, my friend/Well this world is a bitch, girl/Don't end up in a ditch, girl/I'll be watching you close to the end). Zie de documentaire The Price of Gold (2014), die Harding in een ander daglicht wil stellen. En kijk dus ook naar de film I Tonya, die Harding op eigenzinnige wijze tracht in ere te herstellen. Werd voorheen vooral de vraag gesteld hoe schuldig Tonya Harding precies was, nu vraagt men zich af of ze misschien ook een slachtoffer was.

Een slachtoffer van haar afkomst allereerst. White trash werd Harding wel meesmuilend genoemd. Ze groeide overal en nergens op, in de staat Oregon. Haar vader - die telkens op zoek was naar baantjes - leerde haar houthakken en konijnen schieten. Haar moeder verdiende de kost als serveerster. Het gezin leefde in armoede. De schaatslessen die Tonya, een zeldzaam natuurtalent, al vanaf haar derde volgde, waren eigenlijk te kostbaar. De kleine Tonya schaatste geregeld op een lege maag, niet wetend of er nog een volgende les betaald kon worden, vertellen haar coaches van destijds in The Price of Gold.

De situatie thuis was gewelddadig. Moeder LaVona sloeg Tonya en schold haar en plein public uit - naar eigen zeggen om haar dochter harder te maken. In de film I, Tonya verbiedt ze haar dochter naar de wc te gaan ('Ik betaal voor jouw training, dus je blijft op het ijs en traint'), waarna het meisje op de schaatsbaan in haar ijsblauwe pakje plast.

Schaatsen werd Tonya's nooduitgang, een uitweg uit haar dagelijkse ellende. Met elke sprong, met elke pirouette verdwenen de problemen thuis, voor even. Maar hoewel Tonya van schaatsen hield, de schaatswereld hield niet van haar. De (ondanks haar astma) rokende, drinkende en vloekende Harding was met haar pluizige pony, grote wipneus en bleke gezicht niet het visitekaartje dat de kunstschaatsbond zich wenste. Harding sprong weliswaar het hoogst en draaide het snelst, maar ze oogde niet als het frèle prinsesje dat ze had moeten zijn. Van juryleden kreeg ze kritiek op de zuurstokroze pakjes die ze in de avonduren zelf in elkaar naaide, en aftrek op punten vanwege de muziek die ze gebruikte voor haar kür: de soundtrack van Batman of Sleeping Bag van ZZ Top.

Als haar verhaal iets benadrukt, dan is het wel dat de American Dream niet (voor iedereen) bestaat. Zelfs al won Tonya de hoogste prijzen, ze bleef het lelijke eendje met de te blauwe oogschaduw. Terwijl haar rivaal Nancy Kerrigan wel voldeed aan het ideale plaatje. Kerrigan - ook een tomboy van bescheiden komaf - groeide uit tot een sierlijk Sneeuwwitje in designerpakjes, schaatsend op klassieke muziek. Kerrigan sleepte het ene na het andere reclamecontract binnen, met Revlon, Reebok en Campbell Soup. Terwijl Tonya moeite had sponsors te vinden. De enige oplossing: olympische roem. Dan zou niemand nog om haar heen kunnen. Een gouden medaille moest het begin worden van de gouden bergen.

Vette tegenstellingen

En toen kwam die klap. Voor de Amerikaanse media had die op geen beter moment kunnen komen. Het waren de begindagen van de non-stop nieuwsuitzendingen op de Amerikaanse televisie. Welk onderwerp was nu geschikter om 24/7 over te berichten dan het zich ontrollende drama tussen Harding en Kerrigan? Het was een sprookje dat zich het best liet vertellen in vette tegenstellingen: goed-kwaad, winnaar-verliezer, mooi-lelijk, rijk-arm. Tv-zender CBS, die miljoenen had betaald voor de olympische uitzendrechten, wist dat hoe meer ze zouden uitzenden in aanloop naar de wedstrijd, des te hoger de kijkcijfers tijdens de Spelen zouden zijn.

En dus stond er een overmacht aan draaiende camera's: voor Hardings huis, langs de publieke ijsbaan waar ze trainde, voor het motel waar ze probeerde te rusten. Elke sprong, elke val - alles werd vastgelegd. Harding werd opgejaagd wild, benadrukt de film I, Tonya: journalisten bleven kloppen op haar deur tot ze wakker werd of lieten haar auto wegslepen om haar naar buiten te lokken. Op de Spelen in Lillehammer verzamelde de internationale pers zich met tweeduizend man op een tribune bestemd voor honderd mensen. Kerrigan en Harding moesten tegelijkertijd trainen op dezelfde kleine ijsbaan. Het werd een theatrale confrontatie. Twee schaatsers die elkaar letterlijk trachtten te ontwijken, Kerrigan als dramatisch statement in hetzelfde hagelwitte pakje dat ze droeg op de dag van de aanslag.

Lees verder onder de video.

Naar de wedstrijd zelf keken wereldwijd 2,5 miljard mensen, destijds het best bekeken tv-evenement in de geschiedenis, aldus de Britse Times. Het kunstschaatsen nam erna een vlucht, voor kunstrijders braken gouden tijden aan. Maar niet voor Harding. Op de finaleavond stond ze ternauwernood op tijd op het ijs. Ze brak haar kür al na enkele seconden af, om huilend aan de jury te tonen dat haar veter was gebroken - voor velen het zoveelste bewijs dat Harding steeds uitvluchten zocht voor haar eigen falen. De kür, die ze over mocht doen, was een aanfluiting, net goed voor een achtste plaats.

Op televisie werd ze tot levenslang veroordeeld. Een loser die mogelijk nog valsspeelt ook: daar was in het Amerika van de vorige eeuw geen plaats voor. Maar als je de film van slapstick ontdoet (goed, de aanslag was wel heel knullig) dan zie je in de figuur van Tonya ook iets deplorabels doorschemeren - van die vergeten Amerikanen die in het land van Trump juist wel weer recht hebben op respect.

Het roept de vraag op wat er zou zijn gebeurd als de Harding-Kerrigan sage in deze tijd had plaatsgevonden. Misschien zou Harding zijn gelyncht, op sociale media, nog grondiger dan de televisie destijds deed. In elk geval voor een deel van de Amerikanen zou ze nog steeds een lachwekkend figuur zijn geweest, zoals blijkt uit de reactie van het publiek in New York en de keuzen van de filmmakers.

Sympathie

Maar het is ook mogelijk dat ze, althans in de helft van het gepolariseerde land, op veel meer sympathie zou kunnen rekenen dan destijds. Sympathie van mensen die het zwart-wit verhaal van de mainstreammedia niet zomaar zouden slikken. Van mensen die zichzelf misschien zouden herkennen in het gevecht van dat lelijke eendje tegen de arrogantie van de schaatswereld. In het kielzog van Trump is er misschien meer tolerantie voor 'hobbits' (het woord dat Trump-fluisteraar Steve Bannon altijd gebruikt) die op alle mogelijke manieren hun achterstand op het establishment goed willen maken.

De Amerikaanse droom blijft voor velen een illusie, dat is inmiddels alom gebleken. Het leven is niet zo maakbaar als de mythe suggereert: wie niet in de mal past, blijft van het tweede garnituur. Dat besef is een van de pilaren van het trumpistische ongenoegen. Harding had in deze tijd een icoon kunnen worden.

Of dat haar ook sympathieker maakt? Harding maakt het je niet makkelijk, toen niet en nu niet. Onlangs bleek dat Harding in aanloop naar de première van I, Tonya journalisten een verklaring had willen laten tekenen waarin zij toezegden tijdens interviews niet te vragen naar de aanslag op Kerrigan - op straffe van 25 duizend dollar. Hardings persagent nam subiet ontslag.

'Tonya's grootste vijand is zijzelf', zegt jeugdvriendin Sandra Luckow in de documentaire The Price of Gold. 'Haar tragische fout is dat ze niet in staat is de verantwoordelijkheid of de schuld voor haar daden op zich te nemen.'

Of Luckow gelooft dat Harding betrokken was bij de aanslag? Die vraag, verzucht ze, probeert ze zichzelf al twintig jaar niet te stellen. Na een lange stilte: 'Ik weet niet waarom. Waarschijnlijk omdat ik echt, echt, écht wil geloven dat Tonya er niet bij betrokken was. Maar natuurlijk was ze erbij betrokken. Natuurlijk was ze dat.'


O.J. avant la lettre

Zeg je: Amerikaanse topsporter, schandaal en non-stoptelevisie, dan denk je al snel aan de zaak-O. J. Simpson uit 1994. De American footballspeler werd verdacht van de moord op zijn ex-vrouw en haar vriend, en sloeg op de vlucht in een witte Ford Bronco. De urenlange politieachtervolging werd live uitgezonden, net als Simpsons 133 dagen durende strafproces. Maar het was schaatster Tonya Harding die Simpson slechts een paar maanden eerder was voorgegaan. De 24-uurs nieuwsuitzendingen over haar rol in de aanval op Nancy Kerrigan waren de eerste in hun soort - inclusief verslaggevers die wekenlang voor haar huis bivakkeerden of haar vuilnis uitplozen. Televisie zou hierna nooit meer hetzelfde zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden