INTERVIEWAnne Vegter

Als geen ander kijkt de kunstenaar vooruit: ‘Wij stellen desnoods ontwrichtende vragen’

Anne Vegter: ‘Ik denk dat als een dichter haar mond opentrekt, er wel een paar leefregels uit kunnen komen waar mensen echt wat aan hebben in de toekomst.’ Beeld Manon van der Zwaal

Niet alleen medici moeten de richting bepalen tijdens deze crisis, maar ook economen, ethici, andere wetenschappers en kunstenaars. Vindt Anne Vegter, voorzitter van het bestuur van de Akademie van Kunsten.

De eerste steen van de Akademie van Kunsten is gelegd in de schaduw van de vorige crisis, die van de banken en de schulden en de euro.

Op de kunsten ­was aan het begin van de jaren tien flink bezuinigd door het kabinet Rutte I. Meer nog dan de honderden miljoenen aan subsidie die uit de culturele wereld verdwenen, deed de taal waarmee dat gepaard ging pijn. ‘Linkse hobby’s’, was de gevleugelde term. Het voelde als een afrekening.

Voor wetenschappers was er al sinds 1808 een instituut dat hen bij elkaar bracht om samen denken en samenwerken te bevorderen. Een soort broederschap van eigenzinnigen. Onder de paraplu van die Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) ontstond met medewerking van het ministerie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen in 2014 een afdeling voor kunstenaars.

Het doel is samen na te denken over betekenis en de rol van kunst in de moderne samenleving. Om uit kruisbestuiving aan iets nieuws te kunnen bouwen na de kaalslag; aan toekomstideeën die inhoudelijker zijn dan de bedragen en percentages op de cultuurbegroting waar de lobbyorganisaties voor ijveren in de Haagse wandelgangen.

Deze crisis vraagt om leiderschap. Wie kunnen we ons lot toevertrouwen? En wie vooral niet? Lees het in onze leiderschapsspecial.

De volle sterkte van de Akademie was bereikt net voor de nieuwe crisis zich aandiende, die van het coronavirus, de sluiting van het culturele leven en de economische recessie.

Vijftig kunstenaars zijn lid, ieder voor vijf jaar. Het gezelschap strekt zich uit van acteur Nasrdin Dchar tot dirigent Ed Spanjaard, van stedenbouwkundige Riek Bakker tot zanger Typhoon. Hoe al die creatieve energie samen te brengen en de kunsten mee te laten werken aan de veelbesproken ‘exitstrategie’, is de vraag voor Anne Vegter (61). Ze is sinds september voorzitter van het bestuur van de Akademie en verwierf landelijke bekendheid toen ze van 2013 tot 2017 Dichter des Vaderlands was.

Het begrip kunstpaus, heeft u daar iets mee?

‘Haha, dat roept bij mij direct een persoon op die zijn credo of veto kan uitspreken. Dat ligt niet goed hoor in de Nederlandse kunsten. Ik denk wel na over het puberale verzet tegen een leider. Of hebben we te veel leiders, die elkaar van de apenrots duwen? Je denkt altijd aan een man die op irritante hoogte staat en de waarheid in pacht heeft. Misschien is het tijd voor een heel wijze vrouw.’

Bent u die leider?

‘Nou het is wel een uitdaging, dat zeg ik eerlijk. Het is growing up in public en dat vind ik spannend. Het is ook een prachtige kans, want ik denk dat als een dichter eindelijk haar mond opentrekt er wel een paar leefregels uit kunnen komen waar mensen echt wat aan hebben in de toekomst. Ik moet niet bang zijn.’

De eerste pleisters zijn geplakt door minister Ingrid van Engelshoven, nadat duidelijk was geworden dat de culturele sector tot 1 juni alleen al 969 miljoen euro aan omzet misloopt. Via de rijksinstellingen en de bestaande subsidieroutes pompt het kabinet 300 miljoen euro extra in de kunsten, naast de algemene maatregelen die zijn getroffen om bedrijven en ondernemers inkomenssteun te geven. De vraag is in hoeverre het grote vrije veld van zzp’ers daarmee is geholpen – en het antwoord daarop is mede afhankelijk van hoe lang musea, schouwburgen en bioscopen gesloten moeten blijven om het coronavirus in te dammen.

Toch wijst veel er al op dat de coronacrisis een stresstest is voor het model waarop de kunstsector na de bezuinigingen van 2011 is gebouwd: een afgeslankte kern en een grote flexibele schil van zelfstandig ondernemers. De kunsten waren een van de proeftuinen voor een politieke visie op de maatschappij die zelfstandig ondernemerschap hoog aanslaat: in de culturele sector werkt 60 tot 70 procent nu als zzp’er. Van acteurs en musici tot cameramensen, decorbouwers en lichtvrouwen. Het model is ook elders toegepast, van de gezondheidszorg tot de postbezorging.

Nadat het culturele leven op 12 maart op slot was gegaan, kwam het bestuur van de Akademie van Kunsten in videovergadering bijeen, zegt Anne Vegter. De Akademieleden zijn net ‘sterke en in het rond rennende paarden’ en die moest het bestuur de sporen geven. In de lobby bij het kabinet voor de noodsteun schaarde de Akademie zich achter belangenorganisatie Kunsten ’92. Van afstand zag ze dat Van Engelshoven weinig ruimte kreeg van het kabinet. ‘Maar wij zijn geen actiegroep.’

De Akademie kiest daarom voor een horizon die verder ligt dan de ‘donatie’ van 300 miljoen, en verder dan de ministeriële agenda van Van Engelshoven.

‘Onze kracht is dat wij mensen zijn die getraind zijn om vooruit te kijken. Vragen te stellen die nodig zijn. Zonder dat je meteen denkt aan hoeveel iets kost en of het politiek wel haalbaar is. Vragen die desnoods ontwrichtend kunnen werken.

‘Denk aan het werk van Akademielid Koert van Mensvoort, oprichter van Next Nature Network. Hij schetst beelden van de toekomst op basis van maatschappelijke ontwikkelingen en wetenschappelijke vindingen. Bijvoorbeeld over voedsel. Hij heeft een kookboek gemaakt met niet-bestaande recepten van in laboratoria gemaakt vlees. In die vorm opent hij de weg naar discussie en vragen over de samenleving waarin wij willen leven.

‘We vragen ons nu af wat nodig is om de maatschappelijke veerkracht te organiseren om de op handen zijnde crisis het hoofd te bieden. Niet alleen voor kunstenaars, maar voor iedereen. Toen kwam het idee op van een basisinkomen voor zzp’ers. Om niet alleen de groep te steunen die het hardst is getroffen, maar ook maatschappelijke rust te brengen. We hebben dat als vertrekpunt gekozen om de komende weken scenario’s te creëren voor een toekomstige samenleving, zodat we tot nieuwe gesprekken over de coronacrisis kunnen komen. Zoals dichter en acteur Ramsey Nasr laatst ook bij Buitenhof heeft voorgesteld om scenarioschrijvers mee te laten denken in het crisisteam van de regering, zodat niet alleen de expertise van medici de richting bepaalt.

‘Samen met de KNAW nodigen we daar ook economen, ethici en andere wetenschappers voor uit. De tafels waar exitstrategieën worden bedacht, bestaan vooralsnog veelal in de hoofden van mensen. Wij richten er zelf een op.’

In 2013 schreef u als Dichter des Vaderlands het gedicht Kunstliefde. Daarin komt een wat wanhopige regel voor: ‘Mag het nog wat betekenen, kunst in Nederland?’ Wat is uw antwoord?

‘Destijds was mijn antwoord nee. Zo voelde ik dat. Maar ik denk dat wij kunstenaars moeten doorgroeien. Als kunst minder betekent dan we zouden willen, who cares? Ik word er moe van steeds weer uit te leggen waarom de kunsten waardevol zijn. Laten we gewoon laten zien wat we in ons mars hebben, dat we kunnen meedenken over andere vormen van samenleven. Meer sociaal, meer egalitair.’

Het debat over een door de overheid gegarandeerd basisinkomen loopt al een paar jaar. Waarom komen jullie daar nu mee?

‘We spraken over hoe je rust kunt creëren om te kunnen nadenken over hoe we verder moeten gaan. Ons niet gek laten maken door de ongelooflijke stress die in de samenleving is ontstaan. Ik heb heel wat vrienden die kopje onder dreigen te gaan. Ik ben zelf zzp’er en weet wat sappelen is en hoe blij je onder normale omstandigheden al bent als je zes maanden vooruit kunt kijken. Ontwerper en bestuurslid Gijs Bakker, van Droog Design en de Design Academy, zei toen: ik heb AOW, dat is een soort basisinkomen. Dat bracht ons op het spoor.

‘De vraag is nu hoe je een model voor een basisinkomen kunt creëren waarin mensen vertrouwen hebben, zonder de verdachtmakingen dat het gaat om mensen die niet zouden werken als de beloning al klaarligt. Wij zijn geen economen, wij kunnen niet berekenen hoe je dat kunt bekostigen, maar wij kunnen wel verbeelden hoe zo’n samenleving eruit kan zien. Misschien moeten we ook wel een ander woord kiezen. Ik wil ook graag nadenken over de maatschappelijke verantwoordelijkheid die het krijgen van een basisinkomen met zich meebrengt.

‘Zelf denk ik dan meteen aan het Belgische initiatief ‘Dichters van wacht’, waaraan ik laatst heb meegedaan. Iedereen kan een nummer bellen en krijgt dan een dichter aan de lijn die voorleest en daarna gesprekken voert over de situatie waarin de bellers verkeren. Je kunt zeggen dat dichters verantwoordelijkheid overnemen die normaal door psychologen of geestelijk verzorgers wordt gedragen.

‘Het is voor ons kunstenaars soms moeilijk om te geloven dat er genoeg draagvlak is voor artistieke scenario’s. Met de komst van Van Engelshoven is er wel iets veranderd. De intenties van het ministerie van OCW zijn goed, maar je ziet ook goed hoezeer zij in het kabinet met handen en voeten is gebonden. Ik heb het gevoel dat er buiten de politiek genoeg publiek is, alleen horen we dat nog niet zo heel hard schreeuwen.’

In Nederland beoefenen anders wel 7 miljoen mensen in hun vrije tijd een vorm van kunst – schilderen, toneelspelen of zingen in een koor. Hoe verklaart u dan de paradox dat van die kunstliefde in Den Haag weinig is terug te vinden?

‘Er is altijd best een harde lijn geweest tussen amateurkunst en professionele kunst. Voor velen is het plezier om kunst te maken het belangrijkst. Zonder de zorgen waar wij voor hebben gekozen door er ons bestaan op te bouwen. Het vraagt specifieke moed om ergens aan te beginnen waar je ook aan ten onder kunt gaan.

‘Maar waarom je die 7 miljoen nauwelijks hoort als het slecht gaat met de kunsten is een goede vraag. Daar zou je eigenlijk een psycholoog op moeten loslaten. Soms denk ik dat het ook gaat om de erkenning die je zelf krijgt voor wat je doet. De gunfactor, die soms moeilijk ligt als je zelf niet voor de kunsten hebt gekozen. Ik weet het niet precies, maar gek is het wel.’

Kan het ook zo zijn dat onze samenleving niet zoveel behoefte heeft aan professionele kunst?

‘O, ga je die stap maken. Dat kunnen we nu testen. De galerieën zijn dicht, er zijn geen concerten meer. Kijken wie het mist.

‘Ik vind het eigenlijk een teken van vooruitgang dat er zoveel kunstenaars zijn. Dat er zoveel bloemen bloeien. Het gaat over zuurstof in de maatschappij. Ik zou het schokkend vinden als de samenleving daar niet op zit te wachten. Grappig dat het je toch lukt om me chagrijnig te maken met die opmerking. Een land wordt welvarender van de ruimte die nieuwe geesten krijgen.’

In de neoliberale samenleving die de laatste 25 jaar is ontstaan, lijken ondernemers gekroond te zijn als visionairs. Zijn de bedenkers van Facebook, Amazon en Google niet de kunstenaars van de 21ste eeuw?

‘Tja, ik heb ook een Facebookaccount. Ik krijg ook tien fucking reclames binnen die blijkbaar bij mijn leeftijdsgroep passen. Ik klik ook wel eens een jurkje aan. Maar ik heb niet het gevoel dat de leiding over mijn leven in handen ligt van grote bedrijven.

‘Maar het is goed om het te benoemen. Ieder van ons moet uiteindelijk beslissen of je bereid bent die bedrijven te faciliteren. Dat heeft niets met kunstenaarschap te maken, maar met hoe je in het leven wilt staan. Ik heb wel het idee dat de koek op is voor die bedrijven. Je ziet dat ook aan de rel rond Booking.com, dat steun wil van de overheid. Dit is een interessante fase waarin we veel moeten herijken.

‘De zoektocht die we met de Akademie van Kunsten beginnen gaat daar ook over: een verlangen naar een andere samenleving, waar je je niet hoeft te bewijzen aan de hand van je banksaldo, om het zo maar te zeggen. Ik verlang daarnaar. Ik denk echt dat we iets zijn kwijtgeraakt, waarvan ik hoop dat het met een universeel basisinkomen terugkeert.’

Wat zijn we kwijtgeraakt?

‘De grootste menselijke ondeugd is hebzucht. Dat vind ik echt de verschrikkelijkste menselijke kwaal. Daar moet iedereen over nadenken: wat betekenen bezit en het willen vergroten van bezit en van politieke macht in the end voor jou als mens? Wat heb je daarmee te compenseren? Iedereen heeft de taak om dat bij zichzelf te ontdekken. Dat vind ik. Ja, ik ben de dochter van een dominee.’

Je hoort het steeds: kunst biedt troost. Juist nu! Onzin, zegt Micha Hamel. ‘Alsof wij allemaal een huilend kleutertje in ons hebben, dat op schoot moet worden getrokken om het leed te verzachten’ Lees hier wat kunst volgens hem wel doet. 

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden