'Als erfgenaam van de emancipatiebeweging verdedig ik het moderne Nederland'

Femke Halsema is in Amstelveen begonnen aan haar tournee en pikt en passant wat theatertips mee. Met 'Een vrij land' wil de ex-politicus tegenwicht bieden aan doemdenken en cynisme.

Halsema: 'Weggaan, terugkomen, applaus halen ik weet dat soort dingen helemaal niet'. Beeld Frank Ruiter / de Volkskrant

Een tikkeltje onhandig is het wel, de manier waarop Femke Halsema na afloop van haar optreden het applaus in ontvangst neemt. Ze blijft gewoon op het podium staan, dribbelt wat heen en weer en lacht een beetje. Terwijl de code in het theater luidt dat je na een voorstelling kordaat afloopt, even in de coulissen wacht en dan met enige bravoure het podium weer op stapt om te danken, zoals dat heet.

'Weggaan, terugkomen, applaus halen - ik weet dat soort dingen helemaal niet', zegt Halsema dinsdagavond na afloop van haar allereerste theatercollege Een vrij land. 'Ik ben gewend voor zalen te staan en lezingen te geven, maar dit is toch anders. Dit is een theater, hier heeft het publiek 25 euro voor een kaartje betaald. Bij een lezing zijn ze het met je eens of niet, in het theater vinden ze het goed of slecht.'

Het theatercollege als populair genre

Gezien het gulle applaus heeft het publiek in het uitverkochte theater De Griffioen in Amstelveen een goede avond gehad. Daar vond de aftrap plaats van een heuse theatertournee, waarmee Halsema tot april door het land trekt. Het theatercollege is een populair genre vandaag de dag. Hans Aarsman, Maarten van Rossem, André Kuipers en Wim Daniëls gingen haar voor. Vanuit hun vak en visie geven ze het publiek inzicht in hun denken en doen. In Een vrij land wil Halsema vooral tegenwicht bieden aan doemdenken en cynisme; keer op keer hamert ze erop dat wij in een goed en gelukkig land leven, waarop van alles en nog wat valt aan te merken, maar waar uiteindelijk de zachte krachten zegevieren. Niet voor niets haalt ze een gedicht van Henriette Roland Holst aan: 'De zachte krachten zullen zeker winnen/in 't eind - dit hoor ik als een innig fluistern'.

Het decor is uiterst simpel: houten stoeltjes, tafeltje, beamer. Haar kleding: zwarte broek, groene zijden blouse, schoenen met lage hakjes.

Van een kloof tot nationalisme

'Ik hoop dat u lekker gegeten heeft. Ik heb net een paracetamolletje genomen tegen de zenuwen', zo begint ze haar college. Dan volgen beelden uit de film Turks fruit: Rutger Hauer en Monique van de Ven fietsend door Amsterdam, begin jaren zeventig. Vrijheid, liefde en seks. Halsema vertelt over haar jeugd in Enschede, haar studiejaren in Utrecht en de magie die van Amsterdam uitging. Via allerlei anekdotes komt ze uit bij haar kernvragen: wat voor gemeenschap zijn wij? Waarom is er een kloof ontstaan in dit land? En is nationalisme alleen maar slecht?

Een vrij land bestaat uit persoonlijke notities en sociologische verhandelingen. Veel cijfers en grafieken komen langs ('wist u dat Nederland de meeste vrijwilligers heeft: 57 procent van de bevolking!') en verbaal bindt ze de strijd aan met het decadente doemdenken van Thierry Baudet. Verder houdt ze opmerkelijk afstand tot de Haagse politiek; haar college is allesbehalve een toespraak op het GroenLinks -congres. Indrukwekkend is hoe ze vertelt over haar gesprek met Ayaan Hirsi Ali vlak na de moord op Theo van Gogh. Volgens Hirsi Ali werd Nederland tot dan toe perfect samengevat in de destijds geruchtmakende PSP-poster van blote vrouw in weiland met koe. Dat zoiets niet meer kan, is mede de schuld van Halsema, aldus Hirsi Ali. Het zette Halsema aan tot een diep zelfonderzoek.

Beeld RV

Geen actrice, maar ze staat er wel

Een actrice is Halsema uiteraard niet, maar podiumprésence heeft ze zeker. Kenmerkend zijn haar manier van spreken (scherpe S en natte T) en een combinatie van flair en meisjesachtige verlegenheid. Als ze aan het toneel zou zijn gegaan (een meisjesdroom van haar) zou ze zeker een mooie Freule Julie zijn geweest, of misschien ook wel Hedda Gabler.

Na afloop worden haar boeken Pluche en Nergensland gesigneerd en verkocht. Zielsverwant Adelheid Roosen geeft nog een paar dramaturgische tips: 'Misschien kan het wat gevaarlijker, Femke, theater is een unieke vrijplaats!'

Maar Halsema heeft maar één missie: 'Iedereen is altijd tegen van alles en nog wat, maar ik als erfgenaam van de emancipatiebeweging verdedig het moderne Nederland'.


De keuzen van Femke Halsema

Zwarte Piet of #MeToo?

'Als voorbeelden van hypes, bedoel je? Ik vind ze in gelijke mate overtrokken. Van #MeToo vind ik het heel goed dat de beweging seksueel geweld en machtsmisbruik aankaart, maar het moet geen Amerikaans puritanisme worden. Seksueel verkeer tussen man en vrouw heeft soms iets rommeligs. En een verkrachting is iets anders dan een ongewenste hand op een knie, daar moeten we heel precies in zijn.

Iets vergelijkbaars geldt voor de anti-racisme-activisten. Zij bewijzen zichzelf geen dienst met bijvoorbeeld het gebruik van het Amerikaanse begrip 'white privilege'. In Nederland hebben zwarte mensen niet apart achter in de bus hoeven zitten. Je kunt niet een discours uit een land dat een systematische onderdrukking heeft gekend, zomaar naar hier verplaatsen, en tegen Nederlanders zeggen: jullie doen hetzelfde. Dat klopt niet, en leidt af van het racisme dat hier wel degelijk is.

'Als je alles racisme noemt, kun je de echte racisten niet meer vinden. En als je alles seksisme noemt, wordt het heel moeilijk om seksueel geweld te onderscheiden. Een heldere publieke discussie is niet gebaat bij generalisaties en permanent slachtofferschap.'Als je alles racisme noemt, kun je de echte racisten niet meer vinden.'

Kwetsbaar of geharnast?

'Nou, toch wel kwetsbaar hoor. Ik denk dat de samenleving er van zou opknappen als mensen vaker laten weten waarover ze twijfelen of waarover ze onzeker zijn. Het scheelt dat ik de laatste jaren niet meer met mensen in competitie ben. Als je uit de politiek komt, is dat diepe gevoel van wedijver moeilijk af te leren. Je bent nog steeds bezig met de angst om te verliezen. Dat leidt tot een vervormd, wantrouwend mensbeeld.' Lees hier meer keuzes.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.