REPORTAGE

'Als die Nolan schijt, stinkt het ook. Toch?'

De gelauwerde regisseur Christopher Nolan neemt zijn nieuwe film, het oorlogsspektakel Dunkirk, ten dele op in Urk. Dat leest u goed: Urk. De Volkskrant zocht uit waarom.

Nolan (midden) aan het werk voor zijn film Dunkirk op het strand van Duinkerke. Beeld Peirre Volot

Het begon met de huur van een rubber werkbootje. De Engelstalige klant was zomaar binnen gevallen, zonder afspraak. En stelde tijdens het tochtje over het IJsselmeer allerlei technische vragen aan de bootsman, met name over waterdiepte.

Zoiets valt op, in Urk.

'Heeft u ook een wat grotere boot?', vroeg de man na afloop.

Een paar weken later parkeerden er twee vipbusjes aan de kade, op steenworp afstand van de vuurtoren uit 1844. Vanachter de schuifdeuren kwam een internationaal gezelschap tevoorschijn, aangevoerd door een man met serieuze oogopslag en keurig Brits accent, die zich liet vergezellen door een kloek bebaarde man met piepklein cameraatje om z'n nek. 'Spreek tegen mij maar Nederlands hoor', zei die laatste tegen de Urkers.

Het waren kwaliteitsblockbuster-regisseur Christopher Nolan (Batman-trilogie, Interstellar) en diens Nederlandse cameraman Hoyte van Hoytema (Interstellar, Spectre). Na het rondje IJsselmeer aten ze een visje in restaurant Het Achterhuis. Volgens uitbater Henk Jan zijn ze sindsdien al eens terug geweest. 'Het is hier lekker, dat weten ze.'

Urk was niet ineens in rep en roer, stelt de kale vijftiger. 'Zo zijn we niet hier. Als die Nolan schijt, stinkt het ook. Toch?'

Of hij Urkers kent die meer weten? 'Jawel. Maar die zeggen niks tegen jou.'

Oorlogsfilm

'Een oorlogsfilm', zegt medewerker Dennis van castingbureau Dutch Casting, aan de telefoon. Van hem zul je niet horen dat de blanke mannen die via een oproep op Facebook worden gezocht ('tussen 18 en 40, max 186 cm lang, met zwemdiploma') straks zullen figureren in Dunkirk, Christopher Nolans WOII-spektakel over de heikele evacuatie van de geallieerde troepen die in 1940 door de nazi's in het nauw waren gedreven. 'Nee, die titel heb ik niet genoemd. Dat anderen die relatie leggen, dat is aan hen.'

Ook het Nederlandse filmproductiebedrijf Kaap Holland Film, dat sinds kort een tijdelijk kantoortje bemant in de Urkse haven, verwijst voor alle vragen door naar de internationale perswoordvoerder van Warner Bros. Pictures. Die niet terugmailt. De studio maakte vorige maand wel bekend dat er voor Nolans historische epos, behalve in Frankrijk en Los Angeles, ook in Nederland zal worden gefilmd. Het Nederlandse Filmfonds, dat zich de afgelopen jaren inspande om meer internationale producties naar ons land te halen, wil - of kan - geheel niet reageren op die officiële aankondiging.

Beeld Ivo van der Bent

Een beetje mal. Maar het mag niet van Warner, kennelijk. Daar strooit men met geheimhoudingscontracten in aanloop naar de opnamen. Zelfs de chef van het Urkse toeristenbureau ondertekende er eentje, weet een baliemedewerkster. 'Ze zegt niks, ook niet tegen ons.'

De film komt naar Urk, zoveel is zeker. Alle lege huizen in en om het dorp zijn inmiddels verhuurd, voor de ruim tweehonderdkoppige crew die rond 20 juni wordt verwacht. In het kantoortje van de havenmeester wil men de geplande filmlocatie wel even aanwijzen. In de verte, langs de dijk, precies tussen Urk en Lemmer, en dan een kilometer of 4, 5 het IJsselmeer op. Daar moet het gebeuren.

Evacuatie: Operation Dynamo

De plot van Christopher Nolans Dunkirk is nog onbekend, evenals het budget. Maar het oorlogsepos, waarvan de première in 2017 is gepland, volgt enkele militairen tijdens het zogenoemde 'mirakel van Duinkerke', toen het Duitse leger in mei 1940 de Franse, Belgische en Britse troepen klemzette met de zee in hun rug. Hitler hield onverwacht in, en gaf Churchill zo de kans voor een noodgreep: een grootscheepse en risicovolle evacuatie, met inzet van alle schepen - ook vissersbootjes - die maar beschikbaar waren. In acht dagen tijd wisten zo 338.226 geallieerde soldaten te ontkomen.

De keuze lijkt logisch: kalm water, maar voldoende oppervlak voor een geloofwaardige filmzee.

Even verderop in het haventje staan nu nog lege bedrijfsunits, met uitzicht op wat roestige, aangemeerde kotters. Op het terrein, dat wordt gehuurd van de gemeente, sleutelen drie buitenlandse mannen in een openstaande loods aan een constructie met een lange zwarte cilinder.

Dit moet het mechaniek zijn, een soort katapult, dat straks vanaf een drijvend ponton een jachtvlieger de lucht in moet schieten. Het gelanceerde toestel zal vervolgens te pletter slaan op het water, vastgelegd door groot formaat IMAX-camera's, die onder meer aan helikopters worden bevestigd. Een gevechtsscène die zich mogelijk zal nestelen in het collectieve filmgeheugen, zoals de landing van geallieerde soldaten in Spielbergs Saving Private Ryan.

Ontploffingen boven het IJsselmeer

De Britse pers wond zich er al over op: Nolan zou speciaal voor dit doel een 5 miljoen dollar (4,5 miljoen euro) kostend antiek vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog hebben aangeschaft. Maar niemand kan dat bericht bevestigen. Dat er ergens deze zomer een gevechtsvliegtuig (mogelijk een replica) op het IJsselmeer klapt, weet men al wel bij de gemeente Urk. Zoals ook bekend is dat er op en boven het water de nodige ontploffingen zullen plaatsvinden: speciaal voor het testen van rook- en brandbommen is een braakliggend terrein aangewezen, even buiten het dorp.

Urk verwacht een filmvloot van zo'n vijfentwintig à dertig boten, waaronder een aantal marineschepen. Een daarvan, een speciaal geprepareerd schip, zal slagzij maken en zinken, waarbij meerdere soldaten in het water geraken. Vervolgens wordt het weer omhoog gebracht door lucht naar binnen te pompen. Verantwoordelijk voor de waterstunts is Dan Malone, de stuntcoördinator van de Pirates of the Caribbean-reeks, die Nolan nog kent van het onderwaterwerk in diens fantasiethriller Inception.

Een Spitfire Beeld Getty

Urk loopt vooralsnog niet te koop met de aanstaande opnamen, maar wie wat rondvraagt, stuit voortdurend op dorpelingen die op een of andere manier betrokken zijn. De een heeft een nichtje dat als productiemedewerker wordt ingehuurd, de ander is druk met het gereedmaken van de crewverblijven. Jelle Bakker, verslaggever voor het Het Urkerland, deed als eerste gedetailleerd verslag over de filmvoorbereidingen. De mechanische katapult, de geringe huur per vierkante meter haven die de gemeente rekent (15 cent per dag), de komst van One Direction-boybandlid en debuterend acteur Harry Styles - Het Urkerland had de scoops.

'Hollywood aan het IJsselmeer', constateerde het tweewekelijkse Christelijk nieuwsblad (oplage: zesduizend), tussen plaatselijk nieuws als de spreekbeurt van dominee Zwartbol, de verbreding van het Vuurtorenpad en de aankondiging van de ramadan; 'we bidden voor verandering in de harten van moslims'.

Bakker vernam als eerste van de komst van Dunkirk, maar wachtte met publiceren tot Nu.nl het nieuws meldde. 'Ons was op het hart gedrukt: wees stil, anders worden ze wakker in Lemmer, Hoorn en Enkhuizen. Er spelen economische belangen mee.'

De vuurtoren van Urk. Beeld anp

Kansen

Even was er nog sprake van dat Stavoren het zenuwcentrum zou worden van de speelfilmproductie, maar de infrastructuur van het iets noordelijker gelegen plaatsje bleek onvoldoende toegerust. 'Er liggen kansen voor Urk', zegt verslaggever Bakker. 'We hebben een sterke maritieme economie, die wordt straks ingezet. Maar ook de bakker, slager en olieboer: iedereen kan profiteren. Wat gaan we er in het dorp van merken? Dat is de insteek van onze berichtgeving in Het Urkerland. Lang niet iedereen is er mee bezig, overigens. Een deel van Urk ziet sowieso geen films.'

Ondertussen zijn de vergunningen voor de wateropnamen nog in behandeling, meldt Rijkswaterstaat, die waakt over de waterkwaliteit en de doorvaart in de geulen. Verslaggever Bakker wijst op een mogelijk gevaar: vertragende bezwaarprocedures. 'Dat iemand zegt: hoor eens, de rust van die en die vogel wordt verstoord. Dat speelde hier ook bij de aanleg van het windmolenpark.'

De Urkse gemeentewoordvoerder Eef de Vries verwacht geen problemen. 'Vanmorgen zat ik nog rond de tafel met mensen van de film. Vanaf de derde week van juni wordt er gefilmd. Ik begrijp dat ze in Frankrijk iets voorliggen op het schema. Nolan staat erom bekend dat hij flink druk op de ketel zet.'

Tom Hardy en Harry Styles in Urk

Speciaal voor de opnamen is de kustlijn van Duinkerke teruggebracht in oorlogstijd, door de decorploeg: zandzakken, kapotgeschoten huizen. Op internet circuleren al tal van amateurfilmpjes en foto's van spectaculaire opnamen: Nolan op het strand, druk met de regie van ontploffingen en honderden soldatenfiguranten.

Urk zelf komt geheel niet in beeld in de speelfilm, die in juli 2017 in première zal gaan. Ook niet alle steracteurs uit Dunkirk (onder anderen Tom Hardy, Mark Rylance) zijn aanwezig bij de Nederlandse wateropnamen. En de komst van Harry Styles dus, die is bevestigd, weet ook woordvoerder De Vries. 'De jonge meiden in het dorp vragen me al in welk hotel hij straks logeert. Dat weet ik dus niet.'

De klederdracht van het dorp. Beeld Hollands Hoogte

Eén eis in het overwegend gereformeerde dorp kwam al vroeg ter sprake bij de onderhandeling tussen de gemeente en filmstudio Warner. 'We hebben hier bepaalde normen en waarden. Op zondag genieten we van een rustdag. Hoe zit dat?' Dit bleek geen bezwaar: vanwege de vakbondsregels wordt er in het weekend überhaupt niet gefilmd.

De woordvoerder van Urk: 'Van mij mogen ze morgen komen.'


Nederland filmland

Fiscaal voordeel werpt zo zijn vruchten af.

De in 2014 ingevoerde cash rebate-regeling moest Nederland filmland weer internationaal concurrerend maken. Filminvesteerders konden voortaan gebruikmaken van een gegarandeerd belastingvoordeel, zoals al jaren gebruikelijk in de ons omringende landen.

Dat de door de PvdA, D66 en het Filmfonds bedongen regeling werkt, valt op te malen uit het grote aantal internationale producties dat deze zomer Nederland aandoet.

Naast Christopher Nolan's Dunkirk, die een deel van zijn WOII-film in Nederland laat opnemen, vinden deze maand ook opnamen plaats voor de Amerikaanse actiefilm The Hitman's Bodyguard. Steracteurs Gary Oldman, Samuel L. Jackson en Ryan Reynolds meldden zich eind deze maand in Amsterdam, waar onder meer een speedbootachtervolging door de grachten en een stunt waarbij iemand aan een tram hangt, gepland staan.

Ook voor tv-series blijkt Nederland aanlokkelijker dan voorheen. Zo wordt het tweede seizoen van de Netflix-serie Sense8 (van de makers van The Matrix) deze zomer deels in onze hoofdstad gedraaid.


Hollywood aan de IJssel

Nu is het Urk, in 1976 was Deventer een spectaculaire filmlocatie.

Het kwam al eens eerder voor: in 1976 streek de tot dan toe duurste filmproductie ooit (25 miljoen dollar) neer in Deventer. Een half jaar lang diende de stad en omgeving als locatie voor het oorlogsepos A Bridge too Far, naar het boek van Cornelius Ryan uit 1974 over de slag bij Arnhem.

Arnhem zelf was te veel veranderd, Deventer bleek de enige serieuze kandidaat met gepast decor: die brug. Er werden ruim drieduizend Nederlandse figuranten ingezet, naast de imposante sterrencast: Dirk Bogarde, Michael Caine, Sean Connery, James Caan, Gene Hackman, Anthony Hopkins, Laurence Olivier, Robert Redford, Liv Ullman en, namens Nederland, Peter Faber. De Nederlandse stuntlegende Dickey Beer, die later zou werken met Spielberg, leerde de beginselen van het vak op de set van regisseur Richard Attenborough.

In een uitzending over die opnamen van Andere tijden uit 2004, schat de woordvoerder van de gemeente de totaalopbrengst voor de stad op zo'n 5 miljoen dollar. Vooral de lokale middenstand maakte recordwinsten.

De Nederlandse figuranten die deze zomer meewerken aan Dunkirk krijgen een vergoeding van 70 euro per dag. Vanwege het grote aantal aanmeldingen is de advertentie van Dutch Casting alweer van Facebook verwijderd. In 1976, toen A Bridge too Far werd opgenomen in Deventer, betrof de dagvergoeding 70 gulden. Rekening houdend met inflatie was de figurant anno 1976 iets beter af. Ook werd overwerk keurig uitbetaald: elk uur langer op de set betekende een tientje erbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden