BESCHOUWING

Als de tijd rijp is steekt Hitler zijn smerige kop weer op

Vanaf vandaag draaien twee films over WOII in de bioscoop, Son of Saul en Er ist wieder da. De eerste een reconstructie van de hel van Auschwitz, de ander een hitkomedie over Hitler. Bert Wagendorp bekeek ze allebei op één dag.

Ik had besloten op één dag de films Son of Saul en Er ist wieder da te gaan bekijken. Ik wilde zien of er iets was dat ze verbond en of er, zeventig jaar na het einde ervan, iets verandert in onze verbeelding van de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog.

In Son of Saul (Saul fia) probeert een lid van het Sonderkommando in Auschwitz-Birkenau, Saul Ausländer, te bewerkstelligen dat een vergast kind dat hij als zijn zoon herkent, een traditionele joodse begrafenis krijgt, in plaats van als 'stuk', zoals de lijken worden genoemd, te worden verbrand in de ovens. Op de achtergrond speelt de opstand van het twaalfde Sonderkommando op 7 oktober 1944, een maand voor Auschwitz werd ontruimd. In Er ist wieder da ontwaakt Adolf Hitler in een Berlijns parkje, niet toevallig op de plek boven de Führerbunker waar zijn lichaam op 30 april 1945 werd verbrand. Het is oktober 2014 en hij is er weer, als een feniks uit zijn as herrezen.

Son of Saul, van regisseur László Nemes en met amateuracteur Géza Röhrig in een sublieme hoofdrol, ontving tijdens het filmfestival van Cannes de Grand Prix uit handen van de juryvoorzitters Joel en Ethan Coen. De film dingt volgend jaar mee naar de Oscar voor de beste buitenlandse film.

Sinds de première op 8 oktober bezochten meer dan twee miljoen Duitsers Er ist wieder da - de film van regisseur David Wnendt, met Oliver Masucci als een overtuigend realistische Adolf Hitler, leidde tot felle debatten. Dat zou ongetwijfeld ook het geval zijn geweest met Son of Saul als die tenminste in Duitsland te zien zou zijn. Opmerkelijk genoeg is dat niet zo, zonder dat overigens bekend is waarom.

Lach en traan

Ik was voorbereid op gruwelijkheden in Son of Saul. Ik ben een watje en ik had gehoord dat sommige toeschouwers de film zo aangrijpend vonden, dat ze de bioscoop voortijdig moesten verlaten. Ik was ook klaar voor de komische taferelen rond de denkbeeldige terugkeer van Adolf Hitler in het Duitsland van 2014. In de trailers van Er ist wieder da die ik had gezien, lag de nadruk op de vette lach.

Het beloofde kortom een dag van de lach en de traan te worden. Een dag van tegenstellingen waarop duidelijk zou worden dat de Tweede Wereldoorlog inmiddels zo lang is geleden dat de aanstichter ervan als humoristisch personage kan worden neergezet. En tegelijkertijd: dat de wreedheden je in je ziel raken, omdat ze nog altijd behoren tot de gruwelen van onze tijd, ook al zijn de meeste ooggetuigen overleden.

Misschien markeerden de twee films een overgangspunt, dacht ik. Aan de ene kant nog éénmaal de horror van Auschwitz, in zijn meest naakte vorm, in een van elk gevoel ontdane verbeelding, 'gemaakt voor de doden', zoals regisseur Nemes zei in een interview met de Volkskrant. Een koel registrerende camera, gericht op de hel en op de bijna-doden die er hun werk deden - tot ze zelf ook werden vernietigd. Misschien was Son of Saul het eindpunt dat elke volgende poging de Holocaust in beelden te vangen overbodig zou maken.

En aan de andere kant de 'Napoleontisering' van Adolf Hitler, de massamoordenaar die tot karikatuur wordt gemaakt, en daarmee van zijn historische zware lading ontdaan, zodat er met de herinnering valt verder te leven. Ik was van diverse kanten herinnerd aan het Duitse gevoel voor humor, en vooral het gebrek daaraan: met dat lachen zou het vermoedelijk tegenvallen.

Tekst gaat verder onder trailer

Indringende lading

Er ist wieder da is de losse verfilming van de gelijknamige roman van Timur Vermes. Ondanks het absurde uitgangspunt van de terugkeer van Adolf Hitler, is het gemakkelijk mee te gaan in de bedoeling van de filmmaker: we kijken naar onze eigen tijd. De humor in de film, die er ondanks de vermeende Duitse humorloosheid wel degelijk in zit, wordt gaandeweg wranger. Langzaam maar zeker vergaat je het lachen: je vraagt je af wat er eigenlijk zo grappig is aan Hitlers gebral en aan de (voor een deel niet in scène gezette) reacties van het publiek, die soms bepaald enthousiast en welwillend zijn.

De boodschap van Wnendt is, ondanks de luchtige vorm waarin hij is gegoten, geen lichte. De karikaturale Hitler krijgt steeds meer vlees op de botten, zijn woorden krijgen gewicht en steeds meer dreiging. Dat is ook uitdrukkelijk de bedoeling. Hoofdrolspeler Oliver Masucci zei er in een interview dit over: 'Als de juiste man komt, hij de situatie in dit land uitbuit en over een zeker charisma beschikt, ben ik echt bang voor dit land.' Hitler is eerder neergezet als gevaarlijke clown, onder meer door Mel Brooks in To Be or Not to Be uit 1983. Maar de lading die Wnendt aan het verhaal geeft, is indringender, juist doordat Hitler terugkeert naar zijn Berlijn en zijn volk. En vooral door de actuele setting van toenemende xenofobie, de opkomst van neo-nazi's en het toenemende wantrouwen jegens de politieke elite.

Wat Er ist wieder da uitdraagt, is de boodschap dat Hitler niet de persoon is op wie al het kwaad kan worden afgewenteld: hij veroverde de macht doordat hij die kreeg toegeworpen. Der Führer zegt het zo, in de film die van hem in de film wordt gemaakt: 'Als ik een monster ben, wat zijn de mensen die mij hebben gekozen dan?' Hij sluit niet uit dat hij de truc nog eens zal herhalen, met de oude verleidingstechnieken en het moderne internet. 'Je houdt ze aas voor, en ze happen.'

Hitler is geen feniks, hij is nooit weggeweest, zegt Wnendt. Als de tijd rijp is, steekt hij zijn smerige kop weer op - in de hoofden van de mensen die hij weet te verleiden. Zo ging het in 1933 en zo zou het in onze tijd ook weer kunnen gaan, luidt de dreigende boodschap. Er ist wieder da gaat volgens Wnendt niet over het verleden, maar over de toekomst. Zijn hoofdpersoon is 'de Le Pen, de Haider, de Wilders die er in Duitsland tot dusver niet is gekomen.' Aan het eind van de film zien we Pegida door de straten van Dresden marcheren, onder het roepen van 'Wir sind das Volk!'. Ook onze eigen volkstribuun Geert Wilders komt nog even voorbij - het moment waarop de lach in Er ist wieder da definitief sterft.

Afgestompte waarnemer

Het wonderlijke van Son of Saul is, dat de film je dwingt bijna klinisch te kijken. De kijker valt samen met Saul Ausländer. Je ziet de joden die vergast gaan worden binnenkomen, je hoort hoe de deuren van de 'doucheruimte' worden gesloten, je vangt de doodskreten op en je sleept met de lijken. Nemes zegt dat hij wilde laten zien 'hoe het geweest zou kunnen zijn om je in een concentratiekamp te bevinden'. Daarmee stelde hij zichzelf natuurlijk een onmogelijke opdracht die de kracht van film ver te boven gaat, en ook die van de verbeelding van de kijker. Maar wat Nemes wel zeer invoelbaar maakt, is hoe Saul Ausländer zich door het inferno beweegt, zonder zichtbare emoties, als een 'wandelende dode'. Hij registreert wat er om hem heen gebeurt, maar lijkt er geen deel meer van uit te maken.

Dat laat Nemes zo overtuigend zien, dat ik moeite had mee te gaan in wat Saul als zijn laatste opdracht ziet: het begraven van zijn vermeende zoon. Dat is wat Nemes het optimistische element in zijn film noemt: ook onder de meest gedehumaniseerde omstandigheden ooit door de mens gecreëerd, kan een kern van menselijkheid blijven bestaan. Het is een vrij marginale verhaallijn, net als die over de opstand. Ze zitten Son of Saul in de weg én de film heeft ze nodig. Ze zitten in de weg, omdat je als kijker niet gelooft dat er in de machinekamer van de concentratiekampen nog verhalen zijn, dat zich in het hoofd van Saul nog verhalen vormen. En toch heeft Nemes deze verhaallijnen nodig, omdat hij geen verhaal- en plotloze film wilde maken - dan hadden we ook nooit van Son of Saul gehoord.

Ik keek tamelijk onaangedaan naar Son of Saul en ik voelde me daar schuldig over. Misschien was Nemes erin geslaagd van mij een Saul Ausländer te maken, een afgestompte waarnemer van de wreedheden. Of misschien zijn er grenzen aan het voorstelbare die geen mens kan oversteken - en al helemaal niet als hij geen hulp krijgt van een groot verhaal dat hem uit de werkelijkheid sleept, de verbeelding en de emotie in.

Wat had ik gezien, tijdens mijn WO II-dagje in de bios? In de kern dit, denk ik: in Er ist wieder da de kiemen van het kwaad en in Son of Saul de uiterste consequenties ervan. Son of Saul en Er ist wieder da zijn twee serieuze waarschuwingen: er zijn geen garanties tegen herhaling.

Beeld x

Son of Saul: *****

Son of Saul doet recht aan de verschrikking door zelf een verschrikking te zijn. Het is de Holocaustfilm die nog moest worden gemaakt', schreef Volkskrant-recensent Berend Jan Bockting, die de film 5 sterren toekende. Lees hier de volledige bespreking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden