Als de duiven verdwijnen

Sofi Oksanen is een alom bekroond schrijfster, maar in Nederland nauwelijks bekend. Die omissie is met Als de duiven verdwijnen in te halen

Arjan Peters

Dit moet ik noteren, denkt de Est Roland als hij in 1941 op het slagveld tussen de lijken staat, gevolg van de verwoestingen die de bolsjewieken hebben aangericht. Opschrijven hoe erg het is, voor later. Zijn notities 'zouden nodig zijn als er weer vrede was'. Als de geschiedenis van de vrijheidsstrijd van de Estlanders kon worden geschreven.

Maar in de loop van de oorlog raakt de hoop op zelfbeschikking nog verder uit het zicht, doordat de Duitsers de bezetting van de Russen overnemen. En dat is een van de cruciale momenten geweest uit de recente Estlandse geschiedenis, zo laat Sofi Oksanen (1977) zien in haar gedreven roman Als de duiven verdwijnen: de Duitsers brachten rust en orde, het was verlokkend om bij de nieuwe machthebbers in het gevlei te komen, en die armzalige eigen vrijheidsstrijd maar even op de langere baan te schuiven.

Oksanen is een Finse schrijfster, met een Estlandse moeder die haar veel over het nabije Baltische land vertelde. Dat leverde in 2008 de grote roman Zuivering op, die een ongekend succes werd. Er werden 1 miljoen exemplaren van verkocht, in veertig landen werd het vertaald, het leverde Oksanen twaalf prijzen op, en het boek werd tevens verfilmd. Met schaamte zij opgemerkt dat de ontvangst in Nederland beperkt was; de roman beleefde slechts één herdrukje. Wij wanen onszelf literaire wereldburgers, maar brengen doorgaans alleen voor de Angelsaksische letteren spontaan enthousiasme op. Gelukkig geeft uitgeverij Anthos ons een herkansing om het Finse fenomeen te ontdekken.

Net als in Zuivering springt Oksanen van de jaren veertig naar de jaren zestig (toen in Estland de oorlogsprocessen plaatsvonden), van de Russen naar de Duitsers naar de Russen - toen de democratische republiek Estland (1991) en de toetreding tot de Europese Unie (2004) nog mijlenver weg waren.

Wat betekent bezetting gedurende decennia voor een familie? In korte, beeldende hoofdstukken vertelt Oksanen over Roland met zijn notities, maar ook over zijn neef Edgar, die minder nationalistisch denkt, zich een Duitse naam aanmeet zodra er een nieuwe bezetter is, en een functie bij de politie krijgt.

In de jaren zestig van de vorige eeuw is deze overlever Edgar weer een spion voor de Sovjets geworden, en moet hij in opdracht een geschiedenis van 'de fascistische wandaden' tijdens de oorlog schrijven. Dat vraagt van hem, zacht gezegd, enige lenigheid van denken. Met name als hij tijdens zijn onderzoek notities aantreft van een Est, die in een concentratiekamp zijn aangetroffen. Die van zijn verdwenen neef Roland.

Zal hij zijn oude strijdmakker en familielid verraden? En hoe zit het met Edgars vrouw Juudit, die in de oorlog in Tallinn achterbleef, en daar aanpapte met een SS'er? Oksanen toont alle mentale acrobatiek die nodig is om overeind te blijven wanneer je niemand kunt vertrouwen.

Het knapste daarbij is dat ze niet oordeelt. De opportunist Edgar Parts is tevens aandoenlijk, de liefde tussen Juudit en de SS'er kent momenten van heuse romantiek, en de idealist Roland blijkt lang niet altijd zuiver op de graat te zijn geweest.

Zoals Roland en Edgar ieder hun versie van de geschiedenis schrijven, zo kent ook Oksanen het belang van het woord. Ze mengt het grote verhaal van de geschiedenis met dat van de kleine mens.

Even precies als de helse en verwarrende beelden van een stad tijdens een explosie, beschrijft ze Juudits angst voor spataderen, of richt ze haar blik naar de oudere Edgar die blijft denken dat de wereldroem hem wacht als zijn boek af eenmaal is: 'Toen de bedbank openklapte, besefte Parts dat hij zo eenzaam was dat hij gezelschap zocht in zijn dromen.'

Zo'n talentvolle kameleon is Edgar, zonder dat het hem iets oplevert, dat deze schurk zelfs sympathie bij de lezer wekt.

Begrijpelijk, dat de roem van Sofi Ok-sanen wél grensoverschrijdend is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden