Als 'architect des konings' bepaalt deze man het Nederlandse bouwbeleid

Sinds tweeënhalf jaar is Floris Alkemade (56) rijksbouwmeester. Wat doet hij en wie is hij? De Volkskrant vroeg het de mensen die hem kennen en met hem samenwerken. En wat is het belang van een rijksbouwmeester?

Floris Alkemade in de tuin bij zijn huis in St. Oedenrode, dat al generaties in de familie is. 'Hij is een diepgeworteld mens. Hij kent de geschiedenis van de plek, is nauw betrokken bij het dorp.'Beeld Fieke van Berkom / de Volkskrant

Hoe eervol is het vandaag de dag om rijksbouwmeester te zijn? Toen architect Floris Alkemade tweeënhalf jaar geleden aantrad als 'architect des konings', was Nederland immers 'uitgebouwd', zoals zijn voorganger Frits van Dongen het verwoordde. 50 miljoen vierkante meter bedrijfsruimte stond op dat moment leeg, als gevolg van de economische crisis. De overheid trok zich, in lijn met het neo-liberale beleid, terug als opdrachtgever. In plaats van te bouwen, stootte het Rijksvastgoedbedrijf gebouwen af - denk aan Paleis Soestdijk en de Bijlmerbajes. Het ontwikkelen van ruimtelijk beleid is van het Rijk naar de gemeenten overgedragen. Wat valt er voor de rijksbouwmeester, die het kabinet adviseert over ruimtelijke kwaliteit, nog te doen?

Creativiteit en 'boerenslimheid'

Alkemade (St. Oedenrode, 1961) ziet het anders: juist in een tijd van grote ruimtelijk-maatschappelijke veranderingen, kan hij het verschil maken. Neem het platteland, waar de bevolking krimpt en vergrijst, terwijl de megastallen groeien - ten koste van de kleine boeren, die hun bedrijf opdoeken, hun grond bebouwen met windmolens, of transformeren tot recreatiegebied. Hij ziet 'de noodzaak om zaken fundamenteel anders aan te pakken': klimaatverandering, natuurontwikkeling, de beoogde omslag van gas naar duurzame energie, dierziekten. Aanleiding om vandaag de prijsvraag 'Brood en Spelen' te lanceren, waarmee hij de creativiteit van ontwerpers aan de 'boerenslimheid' van ondernemers wil koppelen, om tot innovatieve ideeën te komen voor het buitengebied.

Dit is de derde prijsvraag waarmee Alkemade een achtergesteld onderwerp op de kaart zet. Eerder bedacht hij 'A Home away from Home', waarbij hij ontwerpers vroeg alternatieven te bedenken voor de treurige containers waarin we asielzoekers en studenten huisvesten, en 'Who Cares', gericht op nieuwe vormen van wonen en zorg. Tussendoor bepaalde hij de plannen voor de verbouwing van het Binnenhof; zijn belangrijkste wapenfeit. Alsof hij het niet druk genoeg heeft - naast het rijksbouwmeesterschap en zijn architectenbureau FAA heeft hij een lectoraat aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst - is hij dit jaar (mede)curator van de Internationale Architectuurbiennale Rotterdam, The Missing Link, over de gedragsverandering die nodig is voor een duurzame samenleving.

Rijksbouwmeester

Het rijksbouwmeesterschap is in 1806 ingevoerd door Lodewijk Napoleon, die de Franse hofarchitect Jean-Thomas Thibault naar Nederland haalde om onder meer het Binnenhof en Het Loo te verbouwen. Alle beeldbepalende rijksgebouwen werden onder regie van de 'Architect des Konings' gebouwd.

In de 20ste eeuw veranderde deze leidinggevende ontwerper in een raadgever, die de architectonische kwaliteit van de rijksgebouwen bewaakt en de regering adviseert over het ruimtelijk beleid.

Tikje rebels

Wat is het geheim van zijn succes? Om te beginnen: Alkemade heeft een ideaal en dat valt op in een tijd waarin het enige doel economische groei lijkt. 'Onze moderne levens zijn zo onwaarschijnlijk comfortabel geworden dat toekomstvisies zich vooral lijken te richten op het voorkomen van een dreigend verlies', schreef hij ooit in zijn agenda. We voelen ons stuurloos sinds de crisis; we weten dat het huidige economische model onhoudbaar is, maar wat is het alternatief? Ontwerpers kunnen die vraag niet beantwoorden, maar wel nieuwe perspectieven schetsen, 'om de nieuwe generatie weer over de toekomst na te laten denken in termen van winst'. Ziedaar zijn missie.

'Hij voelt aan wat er in het land gaande is', zegt Jaap Uijlenbroek, die als directeur generaal van het Rijksvastgoedbedrijf nauw met Alkemade samenwerkte. 'Daarbij uit hij zich op een uitdagende manier', zegt Jos Wienen, burgemeester van Haarlem en jurylid bij 'Home away from Home'. Bekend is zijn uitspraak 'Nederland is niet vol, Nederland staat leeg', gedaan op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis. Wijzend op de vele lege kantoren, die hij wil inzetten voor de woningnood, bracht hij een discussie op gang over de vraag of en hoe Nederland asielzoekers kan opnemen.

'Volstrekt autonoom en een tikje rebels', zo typeert zijn broer Frans hem. 'Er is een foto waarop hij als jochie van 11 in de tuin van ons ouderlijk huis staat, van top tot teen onder de modder. Hij kwam net terug uit een van zijn hutten, waar hij stiekem naar toe glipte onder huiswerktijd. Zelfverzekerd kijkt hij de wereld in, zijn ogen zeggen: ik heb mijn eigen plan. Die blik, dat is Floris.'

Lees verder onder de foto.

In Nederland mist Alkemade betrokkenheid en een duidelijke visie van politiek en bestuur bij ruimtelijke opgaven.Beeld Fieke van Berkom / de Volkskrant

Standvastigheid

Na zijn afstuderen aan de TU Delft begon Alkemade bij het Office for Metropolitan Architecture (OMA) van architect Rem Koolhaas, die zijn autonomie als een kwaliteit herkende. Als 'rots in de branding' moest Alkemade het project Euralille in goede banen leiden, vertelt architect en studievriend Winy Maas, die in dezelfde tijd bij OMA begon. Het ging om een masterplan voor een van de grote nieuwe verkeersknooppunten in Europa, rond het TGV-station en de Kanaaltunnel, met winkels, hotels, kantoortorens en een concertzaal; 800 duizend vierkante meter in totaal.' De enige reden dat we niet volkomen verlamd waren, was dat we nooit geloofden dat het project daadwerkelijk van de grond zou komen', schreef Koolhaas later in zijn boek S,M,L,XL. Het was op elk front ingewikkeld, van de locatie op de voormalige fortificaties, waar veel verkeersstromen en belangen samenkomen, tot de ingewikkelde vormen van het futuristisch ontwerp en de communicatie die in het Frans verliep. En dan te bedenken dat OMA tot dat moment vrijwel niets had gebouwd. Maas: 'Door zijn standvastigheid is Euralille er gekomen.'

Met de ervaring van Lille kreeg Alkemade in 2008 een volgend Frans megaproject onder zijn hoede, dat hij met zijn eigen bureau FAA realiseerde: de renovatie van de 616 meter lange loods Entrepot Macdonald in Parijs. Het idee was om van dit brutalistische bouwwerk uit de jaren zestig een nieuw stuk stad te maken, door er woningen, kantoren en winkels op te bouwen, ontworpen door vijftien verschillende bureaus. Maar toen sloeg de crisis toe. Alkemade vertelt graag hoe de Franse burgemeester Delanoë zich persoonlijk verbond aan zijn project, waardoor de projectontwikkelaars binnenboord bleven. Dat mist hij in Nederland: betrokkenheid en een duidelijke visie van politiek en bestuur bij ruimtelijke opgaven.

Frisse open blik

Hij denkt dat het ook hier mogelijk is om een Grand Projet te realiseren, door kleinere projecten slim aan elkaar te koppelen. Met een team van ontwerpers ontwikkelde hij 'Mozaïek Brabant', een kaart van Noord-Brabant in de vorm van een gigantisch wandtapijt, waarop onder meer de mogelijkheden worden getoond om het water van de rivier De Dommel in te zetten bij de (her)ontwikkeling van bedrijventerreinen, recreatiegebieden en het verbeteren van het stadsklimaat. Hier toont zich zijn diplomatieke talent: hij weet partijen met elkaar aan tafel te krijgen. De Brabantse steden, waterschappen en universiteiten werken inmiddels verder aan het project.

Alkemade woont in het Brabantse dorp St. Oedenrode, in een herenhuis dat al generaties in de familie is. 'Hij is een diepgeworteld mens', zegt Uilenbroek. 'Zijn kinderen hebben geschommeld aan de boom waarin hij heeft gespeeld, zijn moeder woont er nog steeds. Hij kent de geschiedenis van de plek, is nauw betrokken bij het dorp. Dat past bij de functie van rijksbouwmeester. Het gaat hem niet alleen om mooie gebouwen maken, maar om de vraag: aan wat voor samenleving bouwen we?'

Tussen de technische types in Delft viel Alkemade op als denker. 'Hij was naar een kostschool in België gestuurd, waar hij filosofie kreeg', vertelt Maas. 'Hij bevraagt alles. Laatst zaten we bij een debat over de circulaire economie. Dan zegt hij: het zou logischer zou zijn om over een opwaartse spiraal te spreken; als mens willen we willen tenslotte vooruit.'

Als motto voor zijn rijksbouwmeesterschap bedacht hij een variatie op de woorden van de Franse filosoof Charles Montesquieu, 'Tout m'intéresse, tout m'étonne' ('Alles interesseert me, alles verbaast me'). Alkemade zegt: 'Alles wat me verbaast, interesseert me'.

'Hij heeft een frisse, open blik', zegt Wienen over de jurering van de prijsvraag 'Home away from Home'. 'Er was een inzending die het midden hield tussen een tent en een iglo, waarbij we dachten: wat is dit? Floris vond het interessant, juist omdat het totaal anders was.' Zo wees hij op de innovatieve techniek om met een (computergestuurde) hete draad blokken piepschuim te snijden; bij uitstek geschikt om snel goedkope, lichtgewicht huisjes te maken, die door de hoge isolatiewaarde ook gebruikt kunnen worden in vluchtelingenkampen in een heet klimaat. Het ontwerp werd een van de winnaars.

Sterkere rol van overheid

'Hij is een begenadigd verteller', zegt Erik van Merrienboer, gedeputeerde van de provincie Noord-Brabant en mede-organisator van Brood en Spelen. En dat helpt politici van zijn ideeën te overtuigen. 'Waar wij ons in Brabant druk maken over leegstand, spreekt hij over experimenteerruimte. Zijn positieve benadering werkt aanstekelijk.'

Alkemade is nu op de helft van zijn vijfjarige termijn. Het is hem gelukt een ideologische lijn uit te zetten. De vraag is: kan hij het yes we can-gevoel dat hij oproept, omzetten in wezenlijke invloed? Maas: 'De prijsvragen zorgen voor reuring, maar de ontwerpers krijgen er nauwelijks voor betaald. Is hij in staat om vanuit bottom-up projecten tot iets groters te komen? Ik denk dat de overheid een sterkere rol op zich moet nemen, wil je iets te bereiken op het gebied van energie, water of infrastructuur. Daar worstelt hij wel mee, denk ik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden