Aloud thema domineert Opera Forward Festival: de politiek

De opera's van het nieuwe Opera Forward Festival worden bevolkt door Trump, vluchtelingen, de Clintons en terroristen. Waarom eigenlijk? Is opera niet beter af met koningsdochters en goden?

Beeld Anouk van Kalmthout

Als het aan de nieuwe generatie operamakers ligt, gaan we naar de opera om over wereldproblemen na te denken. Stap je als operabezoeker doorgaans in een andere wereld (bevolkt door goden en notabelen, tragische koningsdochters en dronken narren), bij het Opera Forward Festival (OFF), dat morgen bij de Nationale Opera begint, ontkom je niet aan Trump, vluchtelingen en terroristen.

Het festival, een (vroeg) afscheidscadeau van scheidend directeur Pierre Audi aan De Nationale Opera, is gewijd aan de opera van de toekomst, met twee weken lang aandacht voor jonge en toonaangevende makers en nieuwe werken. Dit jaar is er opvallend veel actualiteit te vinden in het blokkenschema.

Politieke podiumkunsten

Zoals Fortress Europe, een nieuwe opera van de Grieks-Nederlandse componist Calliope Tsoupaki. Het is een voorstelling over de vluchtelingencrisis, 'politieke belangen en populistische haat', aldus de aankondiging. Het is onderdeel van een serie die regisseur Floris Visser met Opera Trionfo en Asko Schönberg maakt, genaamd Sign of the Times: opera's die inhaken op de actualiteit.

In The New Prince van de Amerikaans-Arabische componist Mohammed Fairouz, ook te zien op OFF, figureren de Clintons, Dick Cheney, Bin Laden en Trump. Het libretto is dan ook geschreven door een journalist, David Ignatius van The Washington Post.

Zelfs in de Johannespassie And you must suffer, eigenlijk geen opera maar een oratorium, dringt de politieke actualiteit door. Regisseur Audi omschrijft de voorstelling als 'een manifest tegen religieus fanatisme'.

Calliope Tsoupaki (53)

Componeerde de muziek van Fortress Europe.

'Waarom zou opera politiek moeten zijn? Opera is een kunstvorm, geen propaganda. Als componist wil ik mensen gevoelig maken voor zaken waarvoor ik zelf gevoelig ben. Dat kán een politieke connotatie hebben. In mijn vorige opera, Mariken in de tuin der lusten, zat een scène waarin actrice Hannah Hoekstra fulmineerde tegen de teloorgang van de retorica: 'Doer d'onconstighe gaet die conste verloren': door de onbekwame gaat de kunst verloren. Dat was, met een omweg, mijn protest tegen de harde bezuinigingen op cultuur. Maar in zichzelf zijn muzieknoten niet politiek. Ik ben er in elk geval niet mee bezig.'

Niet alleen uit het programma van OFF blijkt dat opera zich politieker profileert. Al voor de reprise van Die Entführung aus dem Serail afgelopen winter bij De Nationale Opera, voegde regisseur Johan Simons een expliciet politiek statement aan het programmaboek toe, op een los blaadje, waarin hij opriep tot verbinding en waarschuwde voor xenofobie. En dat terwijl hij in 2008, voor de première van dezelfde productie, nog had gezegd geen politieke visie op de Mozartopera te hebben.

Ook het Holland Festival, van oudsher eerder elitair dan geëngageerd, is dit jaar met het thema Democratie politieker dan voorheen. De kunstenaars zelf zijn daar meer mee bezig, was de verklaring van de organisatoren.

En het zijn niet alleen de operamakers die de noodzaak voelen zich uit te spreken: het leeft in de hele klassiekemuziekwereld. Het Koninklijk Concertgebouworkest presenteerde onlangs het programma voor het komend seizoen, waarin 'vrede, respect en creativiteit' centraal staan. De programmering is dit jaar 'sterk in de actualiteit geworteld', stond er in het persbericht.

Het zit zús, het moet zó

Verzengende liefdesscènes voor een publiek dat wegzinkt in pluche: als één kunstvorm zich loszingt van de politieke buitenwereld, is het opera. Toch? Het Opera Forward Festival in Amsterdam legt zich bij dat cliché niet neer. Drie makers reageren op de stelling: 'Er moet meer politiek in de opera.'

Van oudsher politiek

Maar is opera wel geschikt voor politieke vragen? Opera is toch de kunstvorm van de grote, mythische verhalen? De kunstvorm van de universele, tijdloze emoties, en de plaats waar het spirituele en het materiële met elkaar botsen? In opera komen zo veel kunstvormen samen (zang, muziek, drama, scenografie, soms ook dans), dat het maken ervan een enorme en tijdrovende productie is. Opera is trager dan toneel, dat veel sneller kan reageren op het nieuws. En juist dankzij al die kunstvormen bij elkaar kan opera een overweldigende, haast spirituele ervaring zijn, kan een voorstelling als geen ander die tijdloze, universele emoties aanspreken en een ontmoeting tussen leven en dood verbeelden. Hoe gaat dat samen met een verschijning als Trump?

Het lijkt een beetje vergeten dat opera van oudsher eigenlijk een uitgesproken politieke kunstvorm is. Monteverdi bijvoorbeeld, een van de eerste operacomponisten, schreef met L'incoronazione di Poppea (1643) een opera die zich weliswaar afspeelt in het oude Romeinse rijk, maar iedereen snapte dat hij kritiek wilde leveren op het decadente, pauselijke Rome van zijn eigen tijd.

Tweehonderd jaar later, halverwege de 19de eeuw, schreef Verdi La traviata en veroorzaakte een enorm schandaal. Verdi was politiek betrokken, activistisch zelfs, hij geloofde diep in het belang van de eenwording van Italië. Met La traviata wilde hij het aristocratische publiek confronteren met zijn eigen decadentie. Het verhaal moest daarom in zijn eigen tijd plaatsvinden.

'Bexit'

Opera niet politiek? Dat België onafhankelijk werd van Nederland, is te danken aan opera. Aan het bijna vergeten La muette de Portici (1829) van de Franse componist Auber. Er is haast geen opera te bedenken die een grotere politieke invloed heeft gehad. Tijdens de opvoering in de Brusselse Muntschouwburg in 1830 braken er anti-Hollandse rellen uit: een aria met nationalistische teksten bleek de vlam in de pan die tot de Belgische Revolutie en de 'Bexit' leidde.

De directeur van de schouwburg zag de bui echter al hangen en dwong vlak voor de première af dat het verhaal een historisch rococosausje kreeg. Het publiek voelde zich niettemin beledigd. Het liet zich niet voor de gek houden door de oude kostuums. De muziek maakte de aristocraten namelijk al belachelijk: voor hen waren de domste melodietjes geschreven.

Een componist kan expliciet politieke doelen hebben, maar als een opera uit het repertoire eeuwen later opgevoerd wordt, heeft niemand daar wat aan. In de beste opera's blijft er iets overeind dat ons nu nog kan beroeren - dat is dat tijdloze waar we zo van houden. Maar de afgelopen decennia, zo ongeveer sinds de jaren zeventig, waren het de regisseurs die het politieke terug wisten te brengen in die oude werken.

Een regie kan een reeds bestaande opera in een andere tijd of plaats situeren, waarmee de regie een verhaal op zich vertelt - regietheater heet deze vooral Duitse school van regisseren. Een beroemd voorbeeld is Patrice Chéreaus uitgejouwde en bejubelde enscenering van de volledige Der Ring des Nibelingen-cyclus in Bayreuth, in 1976: in plaats van in een mythische wereld speelden de vier Wagner-opera's zich af in de tijd van Wagner zelf, in een industriële omgeving, waarmee de heilige Wagnerwereld een allegorie van het kapitalisme werd.

Lotte de Beer (34)

Regisseert The New Prince en Caliban.

'Ja, er moet meer politiek in de opera. Maar dan wel politiek in bredere zin. Een voorstelling over Trump of de PVV zou ik nooit maken. Dan zou ik kiezen voor het grotere verhaal: de kennelijk onuitroeibare hang naar een krachtige leider. Opera kan ook nooit zo actueel zijn als literatuur of gesproken theater. Een componist heeft nu eenmaal tijd nodig om noten te schrijven. Bovendien plannen operahuizen drie, vier seizoenen vooruit. Maar wat je verliest aan actualiteit, win je terug aan universaliteit. Zelfs de oude libretto's van Claudio Monteverdi krijgen door zijn muziek een onontkoombare, actuele zeggingskracht.'

Guido van Oorschot

Regietheater

Of wat te denken van de regie die de Nederlandse Lotte de Beer maakte van Hans en Grietje, vorig jaar bij De Nationale Opera? Het sprookje transformeerde in handen van De Beer, die overigens ook The New Prince regisseert, tot een aanklacht tegen de consumptiemaatschappij. Hans en Grietje ontsproot aan de verbeelding van weeskinderen op een Braziliaanse vuilnisbelt. Na afloop was er een collecte 'voor alle Hans en Grietjes van de wereld'.

Pierre Audi heeft altijd een zekere reserve gehouden ten opzichte van deze politieke visie, vooral van de Duitse school van regietheater, met iconische regisseurs als Willy Decker en Peter Konwitschny. Audi vond dat te direct, te expliciet. Hij gaf in zijn eigen regies de voorkeur aan de tijdloze schoonheid en emoties.

Toch heeft hij er als directeur van De Nationale Opera altijd veel ruimte voor gegeven, zie alleen al de komst van het festival. Maar voor de nieuwe generatie regisseurs en componisten die in OFF aan bod komen, is het haast vanzelfsprekend om met hun kunst te reageren op de maatschappelijke onrust om hen heen. Misschien duurt het niet lang meer voor opera een revolutie ontketent.

Opera Forward Festival, 18/3 t/m 31/3, Nationale Opera & Ballet Amsterdam.

Pierre Audi (59)

Directeur van De Nationale Opera en Opera Forward Festival, regisseert And you must suffer.

'In opera speelt politiek al een veel grotere rol dan men doorgaans denkt. Ook in het werk van Mozart of Verdi. Meer of minder gesublimeerd klinken politieke issues van een tijd altijd door. Vandaag de dag verhouden componisten zich tot een bij uitstek politieke tijd. Sommige schrijven als antidotum een spiritueel werk, andere zoeken juist de confrontatie met een discussiestuk of satire. Mijn voorstelling And you must suffer, gebaseerd op Bachs Johannes-Passion, gaat over eenzaamheid en twijfel. Ook dat kun je politiek noemen. Ik ga in tegen politici die alles zeker menen te weten en roepen: het zit zús, het moet zó.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden