BOEKRECENSIEDe moeder van Frankenstein

Almudena Grandes vertelt een groot verhaal over repressie, psychiatrie en een vrouw met een missie ★★★☆☆

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Gedreven vertolkt Almudena Grandes haar boodschap in een groot opgezette roman: in een repressief systeem als dat van Franco buigt niet iedereen het hoofd. De auteur laat wel wat steekjes vallen.

Aurora Rodríguez Carballeira (1879-1956) was een vrouw met een missie, en niet zo’n kleintje ook. Ze zou een kind baren dat de mensheid moest verlossen van haar tekortkomingen. Niets meer en niets minder. Ze zocht een man uit, raakte zwanger en beviel in 1914 van dochter Hildegart. Als peuter kon het meisje al lezen en schrijven, op haar 13de zat ze op de universiteit en op haar 18de was ze advocaat. Ook had Hildegart toen al gezaghebbende artikelen en boeken op haar naam staan en was ze uitgegroeid tot een boegbeeld van progressief Spanje.

Je zou denken: missie geslaagd. Maar Aurora dacht daar anders over. Ze was ervan overtuigd dat Hildegart het verkeerde pad op ging en steeds meer aan haar invloed ontsnapte. Haar project was mislukt, zo concludeerde ze, en ze besloot er abrupt een punt achter te zetten. Op 9 juni 1933 schoot ze vier kogels door het hoofd van haar dochter, die toen 18 jaar was. Na een korte gevangenisstraf werd ze opgenomen in Ciempozuelos, een inrichting voor vrouwen in de buurt van Madrid, waar ze in 1956 zou overlijden.

In De moeder van Frankenstein voert Almudena Grandes Aurora Rodríguez op als een paranoïde vrouw die ook in Ciempozuelos blijft geloven in haar missie. Ze moet en zal de verlosser van de mensheid ter wereld brengen. Een zorgvuldig voorbereide, Frankenstein-achtige poging met poppen mislukt. Ze krijgt nieuwe hoop wanneer ze, ruim bejaard inmiddels, een handlanger meent te hebben gevonden in de jonge psychiater Germán Velázquez. Die zal haar zwanger maken. Want ze is weer vruchtbaar, zo weet ze wanneer ze bloedingen krijgt.

Medisch experiment

Germán Velázquez was tijdens de Burgeroorlog (1936-1939) naar Zwitserland gevlucht op instigatie van zijn vader, een bekende linkse psychiater die korte tijd later overleed in een Spaanse gevangenis. In Zwitserland wordt Germán opgeleid in het vak van zijn vader en gaat hij in vrijheid een mooie, succesvolle toekomst tegemoet, ver van de dictatuur die Spanje na de Burgeroorlog is geworden onder de genadeloze leiding van generaal Franco. Toch besluit hij in 1954 terug te keren. Met de kennis die hij in Zwitserland heeft opgedaan wil hij aan het werk in zijn vaderland, waar hij een experiment opzet met chloorpromazine, een nieuw medicijn dat de symptomen van schizofrenie onderdrukt. Zijn proeftuin is Ciempozuelos.

Het lijkt een klein wonder dat Germán het medische experiment kan uitvoeren in een land waar zo ongeveer alles mis was in de psychiatrie. Zo was er de invloedrijke psychiater Antonio Vallejo Nájera (bijnaam: de Spaanse Mengele), die ervan overtuigd was dat ‘het Spaanse ras’ naar de knoppen ging door het zogenoemde ‘rode gen’. Om dat te voorkomen moesten kinderen die opgroeiden in linkse nesten weggehaald worden bij hun ouders en (her)opgevoed worden in ‘normale’ gezinnen. 

Nog zoiets: als invloedrijke mannen hun vrouwen liever kwijt dan rijk waren, konden ze hen ongestraft laten opnemen en wilsonbekwaam laten verklaren. Maar, zo stelt Grandes, het is ironisch genoeg juist aan de inferieure positie van de vrouw te danken dat Germán aan de slag kan met zijn medicijnproef. In Ciempozuelos zijn immers uitsluitend vrouwen opgenomen, en naar hen kijkt men nauwelijks om.

Germán is een verzinsel van Grandes en dat geldt ook voor het derde hoofdpersonage, María Castejón. Zij werd wees in de Burgeroorlog en groeide op in Ciempozuelos, waar haar opa als tuinman werkt. Al veel langer dan Germán heeft zij een bijzondere relatie met Aurora Rodríguez, die haar heeft leren lezen en schrijven. Later, wanneer ze een baan als hulpverpleegkundige in het gesticht heeft, worden de rollen omgedraaid en leest María in haar pauzes de oude vrouw voor.

Dwangbuis

Aurora is meer mens dan moordenaar en dat is tekenend voor het diepe mededogen voor psychiatrische patiënten dat door de roman waart. Op prominente wijze toont Grandes ook het wijdverbreide dédain voor de sociale onderlagen en de diepgewortelde onderdrukking van vrouwen, homoseksuelen en ‘de rooien’. Van iedereen, kortom, die afweek van de nationaal-katholieke normen en waarden die de dwangbuis vormden waarin het Franco-regime de Spaanse samenleving probeerde te proppen.

Almudena Grandes Beeld Getty
Almudena GrandesBeeld Getty

‘De dictatuur verandert alles wat ermee in aanraking komt in stront (…).’ Die uitspraak duikt een paar maal op in De moeder van Frankenstein. Germán en María kunnen daarover meepraten. De eerste moet machteloos toezien hoe zijn medische experiment na een veelbelovende start toch wordt lamgelegd door de autoriteiten en María wordt na een aantal vernederende seksuele ervaringen op gruwelijke wijze gedwongen te trouwen met een man die ze verafschuwt. 

Deze ontwikkelingen rieken misschien naar determinisme en fatalisme, maar dat is Grandes’ stijl niet. Net als eerder in romans als De vijand van mijn vader en De drie bruiloften van Manolita wil de schrijver niet alleen de verstikkende repressie tijdens de Franco-dictatuur voor het voetlicht brengen, ze wil ook duidelijk maken dat niet iedereen het hoofd buigt. Om te beginnen Germán en María niet, maar ook Germáns zus Rita niet, die actief is in een clandestiene politieke partij. En ook Eduardo (een homoseksuele collega van Germán) en Pastora (de jonge weduwe met wie Germán een verhouding krijgt) niet, die weigeren om hun ‘afwijkende’ seksualiteit achter slot en grendel te zetten.

In een repressief systeem verandert niet alles in stront. Dat is de boodschap die Grandes op gedreven wijze vertolkt. Daarbij laat ze wel wat steekjes vallen. Zo is het zijpad over de Joodse familie die zich in Zwitserland over Germán ontfermt veel te lang en stuit je de hele roman door met enige regelmaat op een lompe overgang, een rommelig geformuleerde passage, een schools fragment, een onnodige herhaling of een malle vergelijking (‘onze lichamen botsten als twee grote, verlangende walvissen in een piepklein zoutwaterbad’). Maar voordat je je gaat ergeren aan dit soort onvolkomenheden heeft Grandes je alweer haar grote verhaal in getrokken.

null Beeld Signatuur
Beeld Signatuur

Almudena Grandes: De moeder van Frankenstein. Uit het Spaans vertaald door Mia Buursma en Rikkie Degenaar. Signatuur; 684 pagina’s; € 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden