RecensiesStar Wars

‘Alles knalt en zoeft en floept’: dit is wat we destijds schreven over Star Wars

Still uit Star Wars: A New HopeBeeld AP

Donderdag gaat de nieuwste Starwarsfilm The Rise of Skywalker in première. Toen de eerste delen van de ruimtesaga destijds verschenen, werden ze omschreven als een ‘filmische sprookjesstrip in het tijdperk van de computer.’ Lees hier de recensies die de Volkskrant publiceerde over de ‘robottenfilms’. 

Star Wars: A New Hope (1977)

Uit de Volkskrant van 16 december 1977.

Star Wars: A New Hope
Publicatiedatum: 16 december, 1977
Door Peter van Bueren

Ruimtesprookje

Anderhalve maand na de première tijdens de Filmweek Arnhem begint Star Wars, het ruimtevaartsprookje van George Lucas aan een gehoopte zegetocht door de Nederlandse bioscopen.

Bij gelegenheid van de première in Arnhem hebben we al beschreven hoe deze commercieel gezien meest succesvolle film uit de geschiedenis een beetje tegenvalt wanneer je er al te veel van verwacht. Het is een technisch zeer vernuftige sciencefictionfilm waarin een ruimteoorlog wordt beslist door een jonge held die een prinses redt.

Regisseur George Lucas heeft de jongste (Amerikaanse) generatie een film willen schenken die de jeugd van nu het plezier moet verschaffen dat Lucas zelf in zijn jeugd ondervond bij striphelden als Flash Gordon en avonturiers als Errol Flynn. Inhoudelijk is het jongensboekenverhaal tamelijk naïef en daar vooral is de teleurstelling op gebaseerd van degenen die hopen de film van de eeuw, of in ieder geval van het jaar te gaan zien. Je moet van robotten, jongensdromen en flippermachines houden, wil je zonder weerstand overgeleverd raken aan de elektronische sensaties die, voorzien van een majestueuze geluidsband, oren en ogen niet spaart.  

The Empire Strikes Back (1980)

Uit de Volkskrant van 12 december 1980.

The Empire Strikes back
Publicatie datum: 12 december 1980
Door Peter van Bueren

Pretpark met ’n boodschap

Het moeilijkste van The empire strikes back, vervolg op Star Wars, is te zeggen waarover die film precies gaat. Je valt middenin een verhaal en in een ander midden van dat verder onbekende verhaal houdt het ook weer op. Het Imperium, weet je wel, heeft de oorlog verklaard aan het hele melkwegstelsel. Duizenden planeten hebben reeds kennis gemaakt met de verpletterende hand van de Keizer, weet je wel, die de rebellie de kop wil indrukken. En prinses Leia en haar jongens strijden hun strijd. The empire strikes back is een sprookje, dat niet aanvangt met: ‘Er was eens’, maar met de zin: ‘En toen zei de prinses.’

Dit sprookje heeft een aanzien als het betreden van zo’n hal met tientallen automaten. Een woud van elektronische geluiden, belletjes, geratel en gerinkel. Modern blaasvoetbal voor massavertering, kun je stellen. Maar zo’n moderne socioloog, een soft-wetenschapper die de onvoltooid tegenwoordige tijd verklaart, zal zich gesterkt voelen om ogenblikkelijk een beschrijving naar betekenis te geven. Tekenen van deze tijd, fascinatie van geile computergeluiden, de symboliek van verveling, het uitleven van agressie, misschien zelfs vreedzame compensatie voor het gebrek aan een echte oorlog.

Dat is ongeveer aan de hand met de Star Wars-serie, waarvan het tweede deel vanaf gisteren zijn sporen van ongetwijfeld succes door de Nederlandse bioscopen trekt. Wat moet je met die film, wat steekt erachter? 

George Lucas, de bedenker van alles, zegt al jaren dat zijn films een compensatie bieden voor het Vietnam-trauma. Amerika, en wat daar cultureel omheen bungelt, had weer een nieuw geloof nodig, moest weer een optimistische kijk op de wereld krijgen, kunnen opgaan in sprookjes. 

In een dagboek over het maken van The empire strikes back zegt Lucas onder meer dat hij beïnvloed is door de sprookjes van Grimm, de Flash Gordon-strip en een visioenfilm als Metropolis van Fritz Lang. Hij noemt verder oom Dagobert Duck de perfecte belichaming van ‘de Amerikaanse geest’ en op de rage die Star Wars teweeg bracht reageert hij diepzinnig: ‘Een aantal kerken hebben Star Wars gebruikt om jonge mensen geïnteresseerd té krijgen in religieuze ideeën.’ En dat vindt hij natuurlijk prachtig. 

Daar staat een heel andere Lucas tegenover, namelijk de cineast die stelt: ‘Film heeft niets te maken met kunst, alleen met emotie en plezier. Film is fun, that’s all!’ Zó gezien geeft The empire strikes back geen enkel probleem. Hersenpan af, ogen en oren open en spoelen maar in een technisch schitterende kermis, waarin de wonderlijkste dingen gebeuren; alles knalt en zoeft en floept, zonder enige andere betekenis dan spetterend amusement. Niks aan de hand, de bioscoop is niet alleen het domein van Antonioni en Bergman, maar ook wel eens een pretpark, dat de beperkte mogelijkheden van televisie ver in de schaduw stelt. 

“Neem je echter George Lucas ernstig op zijn graag gedane uitleg (zie ook een interview in Het Vervolg morgen) dan wordt het wat moeilijker. Tussen de robotten, monsters, raketten en laserstralen bewegen zich poppen die gespeeld worden door acteurs en actrices (let op de verdeling van het Amerikaans universum in dames en heren in de verhouding één op duizend) en iets van mensen moeten verbeelden. Het blijken mensen zonder vlees of bloed, oppervlakkige karakters die trekken vertonen van soorten en rassen, maar niets betekenen. 

Stripfiguren, inderdaad, maar dan van een saaiheid en clichématigheid die de slechte strips kenmerkt. Donald Ducken zonder piemel. De geest van de mensen zit in de machines. Deze zijn intelligenter en de poppen stellen er alleen hun lichamelijkheid tegenover, iets suggererend van meer inhoud dan plastic vermag te hebben, maar nooit zo veel meer dat ze de aandacht afleiden van de machines. Emoties hebben ze slechts volgens de begrippen daarvan: Liefde, Moed, Goed, Kwaad, naar de definitie van het woordenboek, niet naar de voelbare emotie van de praktijk, die zulke grote woorden altijd onhandelbaar maakt. 

Lucas wil met zijn films dus een positieve levensvisie dienen. Veel verder dan Sprookjes en Geloof komt hij niet. 

En merkwaardig genoeg schept hij met betrekking tot dat Geloof de grootste verwarring. Het bindend element van de levenskracht, het geloof ook, binnen de melkweg van Star Wars heet De Kracht. Hoofdpersoon Luke Skywalker wordt met deze Kracht voortdurend geconfronteerd, hij heeft het vermogen van zijn vader geërfd om de Kracht te gebruiken. Natuurlijk zit hij aan de Goede kant, en zijn grote tegenstander, Lord Darth Vader, is de Kwade Kracht. 

Welnu, in The empire strikes back ontmoet Luke een monsterlijk wezentje dat afzichtelijk en slim tegelijk is; beetje duivel, beetje goeroe, beetje Boeddha. Deze gnoom schildert Luke de aantrekkelijkheid van de Kwade Kracht en als toppunt zegt Darth Vader dat Luke zijn zoon is. 

De menselijke worsteling van het goede en het kwade die iedereen in zich bergt? Of zal in het vervolg blijken dat Goed en Kwaad nauwelijks van elkaar verschillen? Dat zou tegenstrijdig zijn met het hele ongenuanceerd positieve levensbeeld dat de film uitstraalt, maar intussen wordt de aantrekkingskracht van het Kwade in deze aflevering toch maar even onderstreept, terwijl het Kwaad nogal fascistische trekjes vertoont. 

Dat laatste doen natuurlijk, en dat heeft Lucas zeker niet bedoeld, ook de rechtlijnige vertegenwoordigers van het Goede; de gladde, blanke helden van het kreukloos Amerikanisme. 

Deze inhoudelijke kwesties maakt de Star Wars-serie meer dan alleen amusement. Er zit een aantal kanten aan die helemaal niet zo vrijblijvend zijn als de kreet Film is fun doet veronderstellen. Toch is de fun hoofdzaak. Op de eerste plaats is de film een produkt van creativiteit en vernuft en om die reden ook zeer de moeite waard. De science is interessanter dan de fiction, de creativiteit richt zich op de hardware, de techniek. Voor de technologie hoef je niet bang te zijn, zoals de filosoof George Lucas terecht opmerkt. Maar om bij het brengen van een heilsboodschap de gehele aandacht op apparaten te gooien is wat anders. 

Return of the Jedi (1983)

Uit de Volkskrant van 13 oktober 1983.

The Return of the Jedi
Publicatiedatum 13 oktober, 1983
Door Peter van Bueren

Creatief Vernuft

Met Return of the jedi wórdt de midden-trilogie afgesloten van het gigantischefilmepos dat George Lucas zich ooit in negen delen voorstelde. Na Star Wars (deel IV), The Empire strikes back (deel V) is Jedi dus deel VI, terwijl het helemaal de vraag is of voorafgaande of komende delen ooit geproduceerd worden. Deze op het eerst gezicht ingewikkelde opzet is kenmerkend voor het karakter van de Star Wars-serie. Het is een filmische sprookjesstrip in het tijdperk van de computer. In welk deel je ook duikt, er is steeds iets nieuws, maar een van de geniale trekjes is dat het van meet af aan werkt als ‘bekend’. 

Alleen de grote schepper Lucas op de achtergrond weet hoe het uiteindelijke systeem in elkaar zit. Hij regelt en manipuleert, speelt het spel met zijn toeschouwers die geacht worden kinderen te zijn, zich open stellen en er lol in hebben het spelletje mee te spelen. Dat laatste is niet moeilijk. Want Lucas is super creatief, beheerst het best het spel. Waar hij zelf waarschijnlijk de grootste lol om heeft. 

Men noemt hem wel de Shakespeare van de moderne bioscoopcultuur en het is gemakkelijk een aantal vergelijkingen te treffen in de thema’s die hij in zijn spelletje stopt. Klassieke gegevens, niet alleen naar Shakespeares koningsdrama’s, maar ook naar de Griekse mythologie. 

Tegelijk draait alles om de basis van alle filmcultuur van Hollywood: de strijd tussen goed en kwaad. Voorheen werd dat het zuiverst uitgewerkt in het verouderde westerngenre, dat zijn uitgangspunt had in de Amerikaanse geschiedenis van een eeuw geleden en nooit precies een methode heeft kunnen vinden om aan te sluiten bij het moderne computertijdperk. Lucas begint zijn sprookje steeds met de zin: ‘Heel lang geleden in een melkweg, ver weg..’, terwijl hét materiaal waarmee hij speelt de moderne wetenschap ver vooruit is. 

Wie de vorige afleveringen kent (wie niet ?), behoeft weinig te worden verteld. Return of the jedi gaat gewoon door met Luke Skywalker, zijn vriend Han Solo en Prinses Leia Organa, die de kwade wereld van The Empire bestrijden.We weten dat de verpersoonlijking van het zwarte kwaad, Darth Vader, dé Vader van Luke is en nu wordt onthuld dat Leia de zus van Luke is, wat de verhoudingen tussen Luke, Han en Leia (verliefd) verduidelijkt en een andere dimensie geeft. Zeker nu Luke rechtstreeks met zijn vader wordt geconfronteerd. 

Een van de leukste elementen in de Lucas-sprookjes is het bedenken van telkens nieuwe rare figuren. Dit keer ligt het accent op fantastisch gruwelijke monsters en allerliefste hulpjes, de Ewoks. Er zijn meer van dergelijke figuren dan in de vorige films, ze geven het verhaal nieuwe impulsen en tegelijk kan Lucas weer andere genres binnen de film halen en verbeteren. 

De Muppet-shows zijn bijvoorbeeld meteen verouderd, maar ook de James Bond-achtervolgingen zijn ouderwets geworden, zoals het genre van de science fiction al met de eerste Star Wars een paar niveaus was opgetild. 

Als modern bioscoopentertainment is Return oft he Jedi onverslaanbaar, waarbij natuurlijk wel kan worden aangetekend dat het decor en het spel belangrijker zijn dan allerhande inhoudelijke diepzinnigheden. 

Het is bijna niet voor te stellen dat Lucas veel verder kan gaan dan in dit derde deel. Hij heeft echter zo’n geniaal kader geschapen, dat hij de vrijheid heeft om desnoods helemaal naar oertijden terug te keren, want wie weet begint het eerste deel in een tijd toen God de wereld nog moest bedenken. 

George Lucas heeft er nog geen blijk van gegeven dat zijn inspiratie en fantasie beginnen op te drogen en geld bezit hij genoeg om de technisch meest ingewikkelde en duurste trucs uit te voeren. Zijn films leveren zoveel winst op dat uit eigen middelen elke nieuwe investering bekostigd kan worden.

Voorlopig is Return of the jedi de Star Wars-film in overtreffende trap. Een briljant spektakel, dat onvergelijkbaar is, omdat de Lucas-sage binnen drie delen al een geheel eigen filmsoort is.

The Phantom Menace (1999)

Still uit The Phantom Menace Beeld Outnow

The Phantom Menace
Publicatiedatum: 30 september 1999
Door Ronald Ockhuysen

Stereotypen in perfecte ruimte-illusie

Star Wars is overal. In familieberichten. Op speelgoed-afdelingen. In party-centrum de Druiventros in Berkel-Enschot, waar een fandag wordt gehouden, en boven alles in de hoofden van dertigers, voor wie George Lucas’ saga als een bijbel geldt vol moraliteiten én intrigerende namen. Lucas Anakin Chong is vernoemd naar zowel De Schepper als diens met licht en duisternis tobbende zoon.

The Phantom Menace is de mediageniekste prequel uit de geschiedenis van de film. Een nieuw, vierde Star Wars-avontuur, spelend in een tijd die aan deel een tot en met drie voorafgaat - de berichtgeving over de film sloeg een toon aan alsof een nog niet ontdekt werk van Aischylos was komen bovendrijven.

Het universum van George Lucas beperkt zich tot drie soorten mensen: goeden, afvalligen en slechteriken. Ridders Qui-Gon (Liam Neeson) en Obi-Wan Kenobi (Ewan McGregor) zijn braaf en edelmoedig tegelijk, de koningin van Naboo laat haar volk nimmer zakken en Yoda grossiert in cryptische wijsheden (‘Angst is de weg naar woede. Woede leidt tot haat’).

Aan de andere kant van de arena bevinden zich types van laag allooi, zoals Darth Maul (heeft het op koningin Amidala en haar planeet gemunt) en Darth Sidious, die alleen als hologram zijn opwachting maakt.

Tussen de partijen zweeft Anakin Skywalker, het jongetje dat in The Phantom Menace door het sterrenstelsel buitelt, maar van wie de liefhebbers weten dat hij, uit onvrede met zijn opleiding tot Jedi-ridder, voor de donkere kant gaat kiezen. De kleine dromer is de latere Darth Vader.

Temidden van deze stereotypen is nieuwkomer Jar-Jar Binks de meest dubieuze - en dat is heel wat in een vertelling waarin samenzweerders een Orientaals voorkomen hebben en een hebberige slavendrijver is opgescheept met een opvallend grote haviksneus.

Jar-Jar Binks - zwakke kracht, trage gestiek en caribisch accent - bracht in de Verenigde Staten een discussie op gang. Binks en zijn volk, de Gungans, zouden het racistische cliché van de domme negers verbeelden - een beschuldiging waarop Lucas in het vakblad The Cinematographer met woede reageerde.

Toch heeft Jar-Jar Binks - hij kan ook aardig dansen - de schijn tegen. De wijze waarop de gefrustreerde, jarenlang geminachte Gungans reageren als hun blanke tegenhangers een pact willen sluiten, speekt zelfs boekdelen: ‘Bomvet! Joe niet langer denken joes groter dan da Gungans!’, schreeuwt leider Baas Nass uit, om vervolgens zijn ja-woord te geven aan een verbond waarin afkomst en ras er niet toedoen.

Daarmee is The Phantom Menace niet afgedaan als een potpourri van platitudes, simpelweg omdat de film niet op het povere scenario steunt maar op de techniek. Die is groots. Wie besluit alle Star Wars-delen in een adem te zien, zal schrikken van het kwaliteitsverschil tussen de special effects van 22 jaar geleden en de hedendaagse perfectie.

Industrial Light & Magic (ILM), Lucas’ bedrijf dat in Hollywood koploper is op het gebied van trucage, slaagt erin de scheiding tussen acteurs en digitaal opgebouwde wezens op te heffen; hoekig bewegende mondhoeken en een onecht ogende manier van voortbewegen behoren voor de virtuele karakters tot de verleden tijd.

Ook de planeten zien er fabelachtig uit, met steden boven op watervallen, of op de bodem van een meer. Een race tussen ruimtevaartuigen - met een knipoog naar Ben Hur - is niet zomaar een race; op de tribunes kijken hele horden gnomen, marsmannen en andere bewoners van het heelal toe, en allen zijn uitgerust met een eigen kop en een eigen wijze van communiceren.

Wie denkt dat techniek een middel is om een sterk verhaal te vertellen, komt bij The Phantom Menace bedrogen uit. Maar wie bereid is het verhaal te beschouwen als een sleutel tot een illusie, kan zijn hart ophalen. The Phantom Menace is fijn speelgoed voor iedereen die ze op zijn tijd graag ziet vliegen.

Daar kan zelfs Jar-Jar Binks niks aan veranderen.

Attack of the Clones (2002)

Still uit Attack of the ClonesBeeld Outnow

Attack of the Clones
Publicatiedatum 16 mei 2002
Door David Sneek

Houterige romance temidden van CGI

Vrijdagavond gaat wereldwijd de nieuwe episode in de Star Wars-serie in première. Een reünie van bekende personages, zoals de jedi-meesters Yoda (met de stem van Frank Oz) en Obi-Wan Kenobi (Ewan McGregor), gevangen op planeten die worden gedomineerd door CGI, Computer Generated Images.

Tussendoor veel dialogen met uitleg, en de zeldzaam houterige romance van Anakin Skywalker (Hayden Christensen) en prinses Padme Amidala (Natalie Portman). Het is moeilijk te geloven dat zij in de volgende aflevering de ouders zullen worden van Luke en Leia.

Revenge of the Sith (2005)

Still uit Revenge of the SithBeeld Outnow

Revenge of the Sith
Publicatiedatum 19 mei, 2005
Door Jan Pieter Ekker

Special effects redden Lucas niet

Revenge of the Sith is na The Phantom Menace (1999) en Attack of the Clones (2002) het derde deel van de tweede Star Wars-trilogie, die zich vóór de eerste trilogie afspeelt. Revenge of the Sith eindigt waar de eerste Star Wars (1977) begint. De echte fans weten dus hoe de film afloopt: Padmé Amidala (Natalie Portman) zal het leven schenken aan de tweeling Luke en Leia, en hun vader Anakin Skywalker (Hayden Christensen) verandert van de beschermer van de waarden en normen van de intergalactische republiek in de wrede Darth Vader.

Wie niet thuis is in de wonderlijke wereld van Meester Yoda, R2-D2, Han Solo, Jar Jar Binks en C-3PO begrijpt niets van Revenge of the Sith. Lucas wisselt gedurende 145 minuten ellenlange actiescènes af met brokjes bakvissenromantiek. Ook heeft hij veel woorden nodig om het verhaal uit te leggen - een inspanning die weinig resultaat oplevert. Zonder voorkennis is er geen touw aan vast te knopen.

De film oogt ouderwets, ondanks de spectaculaire, met de computer gemaakte special effects, waarvan er ruim 2200 in zitten.

Revenge of the Sith blijft iets hebben van een product uit de jaren zeventig; door de archaïsche vertelstijl, het gedragen acteren (Ewan McGregor speelt Jedi-ridder Obi-Wan Kenobi precies zoals Alec Guinness in 1977 deed), en de retro-montage - scènes vloeien op allerlei manieren in elkaar over. Traditioneel bij Star Wars zijn de erbarmelijke dialogen.

Revenge of the Sith zal de kloof tussen gelovigen en ongelovigen niet dichten.

Het Star Wars-universum is een beetje van iedereen

Wie is de baas over het Star Wars-universum? George Lucas? Disney? De fans? De acteurs? De regisseurs? Met Episode IX sluit ’s werelds bekendste sciencefictionvertelling af, na ruim veertig jaar. Dat het slot voor iedereen bevredigend is, lijkt onwaarschijnlijk.

★★★☆☆ voor  Star Wars: The Rise of Skywalker
De force is bijzonder sterk, in de afsluiting van George Lucas’ ruimtesaga Star Wars: The Rise of Skywalker. Deel 9 hecht de saga naar behoren af, zij het met grote steken en veel overtreffende-trap-force-inzet.

Recensies van deel 7 en 8
The Force Awakensnieuwe Star Wars is opwindend en liefdevol.
The Last Jedi: The Last Jedi is vooral gemaakt om Star Wars-fans even uit deze wereld te trekken.

Jar Jar Binks en toxic fandom
Hij is waarschijnlijk het meest gehate personage uit het Star Warsuniversum: Jar Jar Binks. De acteur die hem speelde, Achmed Best, kreeg een golf van haat over zich heen die een verwoestend effect op hem had. Hoe ga je als filmfranchise om met toxic fandom?

Interview met Mark Hamill
Fans waren wederom woedend toen The Last Jedi in 2017 uitkwam. Onder meer omdat Luke Skywalker een Force-afvallige bleek te zijn geworden. Wat vond Mark Hamill zelf van zijn rol in The Last Jedi? ‘Ik word graag verrast, maar dit vond ik vrij extreem.’

In de stormtroopersfabriek
Een Brits bedrijfje kreeg in 1977 een opvallende bestelling: vijftig gesloten witte helmen, met sinistere oogkassen, mondspleet en ademhalingssysteem. Plus bijpassend uniform. Het waren de iconische stormtrooperkostuums. Jaren later barstte een juridische strijd over copyrights los tussen de man die deze eerste troopers perste en Lucasfilm.

Star Warstoerisme
Om op de waterplaneet Ahch-to uit The Force Awakens te belanden, kun je gewoon bij Ierland op de boot stappen naar het eiland Skellig Michael. Daar waren namelijk de opnamen. Sindsdien stromen de toeristen toe. Zijn de locals daar ook blij mee? We gingen kijken.

De Nederlander die Boba Fett speelde
Stuntman Dickey Beer is wereldberoemd buiten Nederland. Star Wars maakte zelfs een cultster van hem. We zochten Beer op in Los Angeles.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden