'Alles is voor Wagner'

In zijn jongere jaren bleek de Stasi zijn ambities grondig te hebben versjteerd. Hartmut Haenchen (73) had de hoop al opgegeven ooit nog Wagner te dirigeren op de illustere Bayreuther Festspiele in Bayreuth. Tot dinsdagochtend, een paar weken geleden: telefoon.

Beeld Marjolein van der Klaauw

Het is de eerste vrijdag van juli. Hartmut Haenchen is op weg naar de kapper in zijn woonplaats Dresden en in gedachten al op zijn vakantieadres in een dorpje aan de Oostzee. Via de autoradio komt het nieuws tot hem. Collega-dirigent Andris Nelsons heeft zich stante pede teruggetrokken uit Wagnerstad Bayreuth om nog onduidelijke redenen. Nelsons zou daar de opera Parsifal dirigeren, de opening van de roemruchte Bayreuther Festspiele. Er zijn minder dan zestien dagen te gaan tot de generale repetitie.

'Ik dacht: het zal toch niet', zegt Haenchen, 'het zal toch niet dat ze mij vragen in te vallen. Op dat moment heb ik het maar even van me af gezet.' Thuis stonden de koffers klaar voor de Oostzee, gevuld met partituren. 'Ik gebruik de vakantie graag om in alle rust het nieuwe seizoen voor te bereiden. De volgende dag zou ik vertrekken.'

Bayreuth, noordoost-Beieren, pelgrimsoord voor Wagnerbewonderaars, kloppend hart van een cultus rond de componist die hier elke zomer met bijna religieuze ijver wordt beleden. Hier liet de maestro in de jaren zeventig van de 19de eeuw een sanctuarium bouwen voor zijn eigen werk. Zelden klonk in dit Festspielhaus andere muziek dan die van 'de buikspreker Gods', zoals filosoof en tijdgenoot Friedrich Nietzsche de componist betitelde. Alleen in 1945, nadat Wagnerfanaat Adolf Hitler was verslagen, bracht het Amerikaanse leger er musicals en opera's van Puccini ten gehore.

De Duitse pers had zich al zorgen gemaakt: met nog vier weken te gaan, leek voor het eerst in jaren een editie van de Festspiele te passeren zonder een flinke rel vlak voor aanvang. Geen schermutselingen in de organisatie, omstreden symbolen op het toneel, muzikaal rumoer of artistieke afrekeningen. Geen nevel van intriges en achterklap. Maar in die eerste julidagen steeg alsnog wapengekletter op uit de roemruchte orkestbak. Nelsons vertrok naar later bleek wegens atmospherische Störungen in de artistieke sfeer. Festivalleidster (en achterkleindochter) Katharina Wagner zat met een groot probleem.

Historische orkestbak

Hartmut Haenchen - soepele tred, spijkerbroek - heeft een wonderlijke geschiedenis met de Bayreuther Festspiele. 'Elke dirigent die zich bezighoudt met Wagner wil ooit in zijn leven in Bayreuth staan.' Al decennia draait hij mee in de wereldtop van Wagnerspecialisten. Maar door een kwalijke loop van de geschiedenis heeft de nu 73-jarige dirigent nooit mogen afdalen in de historische orkestbak. 'Ik had Bayreuth eigenlijk al geschrapt van mijn verlanglijst.'

Tot die dinsdagochtend enkele weken geleden. Haenchen zat te ontbijten aan de Duitse kust van de Oostzee. Telefoon. Katharina Wagner zelf. 'We hebben niet over geld gesproken', zegt Haenchen. 'In Bayreuth verdien je sowieso niet veel.' Lachend: 'Alles is voor Wagner.'

Het gesprek ging over artistieke voorwaarden. 'De solisten hadden al vier weken gerepeteerd met Nelsons, hij had twee orkestrepetities geleid. Er waren nog maar twee orkestrepetities te gaan. Met de solisten had ik iets meer tijd. Ik heb er twee keer een half uur repetitietijd bij gekregen voor het orkest, dat was minimaal, maar het was tenminste iets.'

Andere Wagneropera's, zegt hij, zou hij hebben laten schieten, 'hoewel ik ze alle tien heb gedirigeerd. Ik ben enorm dankbaar dat ik voor Parsifal werd gevraagd, want dat heb ik 54 keer gedirigeerd. Het is door Wagner speciaal voor dit huis geschreven. In geen enkel ander operahuis klinkt het zoals hier.'

Parsifal

Wagner hield zich aan het einde van zijn leven steeds vaker bezig met het thema 'verlossing', dat al in veel van zijn werken voorkwam. In zijn laatste opera Parsifal (première 1882) zijn veel religieuze symbolen verwerkt. Regisseur Uwe Eric Laufenberg gebruikt in een nieuwe enscenering in Bayreuth zowel christelijke, joodse als islamitische symbolen en attributen. Dankzij 'verlosser'Parsifal worden ze aan het einde afgeworpen, het begin van een vreedzame, niet door religieuze twisten verdeelde wereld.

De opname van de Parsifal-première in Bayreuth met dirigent Hartmut Haenchen, is tot eind 2016 te zien op br-klassik.de

Beeld Marjolein van der Klaauw

Dirigeerverbod

Terwijl aria's van repeterende solisten door het Festspielhaus rollen, vertelt de in Dresden geboren dirigent zijn 'Bayreuth'-verhaal. 'In de DDR-tijd zocht ik altijd de grens op van wat mogelijk was onder het regime. Ik kreeg een dirigeerverbod bij de Händel Festspiele omdat ik niet de officiële DDR-vertaling Händels Messiah had gebruikt, waarin het woord 'God' nauwelijks voorkwam. Toen ik chefdirigent en muziekdirecteur was in Schwerin werd de scenische opvoering van Parsifal verboden. Ik mocht alleen een concertante uitvoering doen, zonder de zichtbare christelijke symboliek.'

In Berlijn dirigeerde hij later alsnog een scenische versie. Pas achteraf vernam hij dat de zaal op last van het regime gevuld was geweest met medewerkers van de Staatssicherheitsdienst (Stasi). Voor 'normale' inwoners van de socialistische heilstaat was geen stoel meer vrij gelaten. 'In de jaren zeventig kreeg ik uiteindelijk toestemming om tijdens de Bayreuther Festspiele mee te lopen met dirigent Pierre Boulez. Ik werd bewaakt door de Stasi, vier man sterk. Zodra ik het Festspielhaus uitliep, werd ik door hen opgewacht.' Het is hartje Koude Oorlog; kunstenaars die de grenzen opzoeken zijn bij voorbaat verdacht. Haenchens bewegingen in Bayreuth worden 'onopvallend' vastgelegd met een camera verstopt in een pakje sigaretten. Hij lacht er nu hartelijk om. 'Dat was echt gek, echt gek.'

Zonder dat Haenchen het wist, stak diezelfde Oost-Duitse geheime dienst een stok tussen de spaken toen hij kans kreeg in Bayreuth te dirigeren. 'Wolfgang Wagner (kleinzoon van, red.) had me uitgenodigd Der fliegende Holländer te dirigeren. Ik mocht niet reizen in die tijd, het moet tussen 1979 en 1983 zijn geweest. Alle uitnodigingen liepen via de Kunstleragentur, het staatsimpresariaat en die heeft de brief achtergehouden. Ik kwam daar veel later pas achter.'

In 1986 had de DDR genoeg van de muzikale lastpak. Haenchen kreeg een uitreisvisum voor Nederland waar hij tussen 1986 en 1999 furore maakte als muzikaal directeur van De Nederlandse Opera en tot 2002 als chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch orkest. In die periode maakte hij met regisseur Pierre Audi in Amsterdam Wagners operacyclus Der Ring des Nibelungen die internationaal werd geprezen en enkele jaren geleden werd hernomen. Maar uit Bayreuth kwam tot een paar weken geleden nooit meer een verzoek.

Dat het een titanenklus zou worden stond vast. Dat Haenchen ook nog eens zijn eigen muzikale opvattingen meebracht naar het Festspielhaus maakte het er voor de musici allerminst eenvoudiger op. Na de intuïtieve aanpak van Nelsons, kregen de musici te maken met de historische benadering van Haenchen. Eerder in zijn carrière was hij diep in de Bayreuther archieven gedoken, hij had een grondige studie gemaakt van historisch muziekmateriaal, aantekeningen van assistenten bestudeerd, van dirigenten en solisten en van de meester zelf.

'In geen enkel muziekstuk zijn de verschillen in uitvoeringspraktijk zo groot als bij Parsifal. Ik wil zo dicht mogelijk bij Wagner zelf komen. Die noemde Parsifal bewust geen opera, maar een Bühnenweihfestspiel, een podiumspel. In een groot deel zitten geen aria's, er wordt als het ware een verhaal verteld, met nauwelijks handelingen. Vertellen vraagt een ander tempo. Op dat punt pak ik het behoorlijk anders aan dan de meeste dirigenten. Zij gebruiken de partituur zoals die in eerste instantie is afgeleverd door Wagner. Maar tussen dat moment en de première zijn er zeer veel aanpassingen geweest. Er zijn zelfs instrumenten toegevoegd. Dat neem ik allemaal mee.' Door de andere tempi is de opvoering tientallen minuten korter dan gewoonlijk en komt hij qua lengte in de buurt van de oerpremière. Lachend: 'Een Duitse krant schreef al: Mooi, dan kunnen de mensen eerder naar huis.'

Verdeeldheid

Hij weet dat zijn aanpak de Wagnergemeenschap zal verdelen in rekkelijken en preciezen. De messen zijn geslepen. 'De druk op mij is groot', zegt hij, uiterlijk volkomen relaxed. Het is niet alleen om deze reden dat een Duitse krant gewag maakte van 'de gevaarlijkste orkestbak ter wereld'.

De musici zitten onzichtbaar voor het publiek in de even mythische als beruchte bak - en dus in vrijetijdskleding, het enige voordeel van het Festspielhaus, volgens Haenchen, want in de zomer kan de temperatuur er oplopen tot boven de 35 graden. Ingrijpende technische aanpassingen in het huis waar Wagner persoonlijk alles heeft bedacht, zouden niet minder zijn dan een ontheiliging.

Doordat een deel van de musici onder een afdak zit, is de akoestiek ingewikkeld. 'De zangers zijn moeilijk te horen en vanaf mijn positie maar deels te zien', zegt Haenchen. 'De grootste moeilijkheid is dat ze een heel klein beetje later moeten invallen dan normaal, vanwege die akoestiek. En als ik mijn handen boven mijn hoofd hef, komt mijn stok tegen het afdak. Daar moet ik voortdurend op letten.'

Hoe zal hij straks de première tegemoet gaan, de urenlange voorstelling in de broeierige spelonk? Een ijzeren ritme van yoga en fitness houdt hem in conditie, zegt hij. Hoe loopt hij straks naar de houten dirigeerstoel die ooit voor Wagner zelf is gemaakt? 'Hahaha, ik heb ooit in Amsterdam een flexibele dirigeerstoel op maat laten maken. Die is met mij de hele wereld over geweest en die gebruik ik ook hier.'

Maandag 25 juli. Onder uitzonderlijk strenge veiligheidsmaatregelen stroomt de zaal van het Festspielhaus vol met galakostuums en avondtoiletten. In honderd bioscopen en via een livestream op internet kijkt de rest van de Wagnerwereld mee hoe graalridder Parsifal op de bühne verlossing brengt in een door religieuze twisten verscheurde wereld. Na afloop minutenlang applaus . Voor de solisten. Voor de regie. Nog een keer voor de solisten. Dan verschijnt de dirigent, snel omgekleed in de coulissen, in onberispelijk rokkostuum op het podium. Het applaus is overweldigend.

'God zij dank is er Haenchen', schrijft de Süddeutsche Zeitung 's anderendaags. 'Briljant geluid en indrukwekkende transparantie', aldus The New York Times. De Neue Zürcher Zeitung benoemt hem nagenoeg tot verlosser van Bayreuth. Hartmut Haenchen is ook na de glorieuze vervulling geen man voor triomfantelijk terugblikken. 'Na zo'n bejubelde première voel ik de druk om het nog veel beter te doen', mailt hij. Toch moet hij toegeven dat het unanieme eerbetoon allerminst des Bayreuths is. Er hat es geschafft.

Beeld Marjolein van der Klaauw

Als een terriër

De Festspiele beginnen niet bij Wagner, maar bij zijn tweede vrouw, Cosima.

Zoals countryfans bijeen klitten in Nashville, komen Wagnerianen uit alle windstreken jaarlijks naar Bayreuth, een stadje als een modeltreinendecor in het Beierse Fichtelgebergte. In juli en augustus vinden daar de Bayreuther Festspiele plaats, een operafestival dat volledig is gewijd aan het werk van Richard Wagner (1813-1883).

En passant bezoeken de Wagnerfans villa Wahnfried, het mausoleumachtige woonhuis dat de componist zelf liet bouwen. Wagner, echtgenote Cosima en hond Russ zijn begraven in de tuin. Cosima, dochter van Frans Liszt, was 24 jaar jonger dan haar man en overleefde hem 47 jaar.

Wagner was tijdens zijn leven al omstreden vanwege zijn antisemitisme, hoewel hij nauw samenwerkte met Joodse musici. Na zijn dood waakte Cosima als een terriër over de nalatenschap en omarmde zij het opkomende nationaal-socialisme. Vanaf 1923 werd Wagner-adept Adolf Hitler een huisvriend. De liaison wierp decennialang een smet op de Wagnererfenis.

Het Festspielhaus is gebouwd in opdracht van Wagner op een heuvel boven Bayreuth. Op 13 augustus 1876 werd het ingewijd met de opera Das Rheingold, de eerste van vier opera's uit Wagners gesamtkunstwerk Der Ring des Nibelungen. De leiding van de Festspiele is altijd in handen gebleven van Wagnertelgen. In 2008 namen achterkleindochters Eva Pasquier-Wagner en halfzuster Katharina Wagner de leiding over. Eva trok zich terug in 2015. 'Bayreuth' bleef altijd omgeven door controverses, zij het tegenwoordig niet meer politiek maar artistiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden