Beschouwing Billy Wilder

Alles in Some like it Hot is driedubbel overgehaald frivool

De films van een van de grootste Hollywoodregisseurs, Billy Wilder, zijn nu volop te zien. Wat maakt zijn werk zo meesterlijk? Actrice en schrijver Annemarie Oster over Some Like It Hot: ‘Verrukkelijk vanwege de stereotypes.

Jack Lemmon (links) en Tony Curtis in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Bij Billy Wilder heeft de humor vaak een uitgesproken donkere, tragische rand. Dat vind ik een ideale combinatie, maar Some Like It Hot (1959) is zo heerlijk omdat de film zo uitgesproken kolderiek durft te zijn. En dat met een potentieel smakeloze grap als uitgangspunt. Twee mannen die zich vermommen als vrouwen: een beproefd recept dat vaak ontaardt in burgerlijke meligheid. Maar Billy Wilder en zijn acteurs komen er op een onnavolgbare manier mee weg. Een verrukkelijke film, vooral vanwege de manier waarop vrolijk met allerlei stereotypes wordt gejongleerd.

‘De film speelt zich af eind jaren twintig, deels in het Chicago van de drooglegging. Daar gaat het soms flink hard aan toe: in de scène waarin een aantal criminelen wordt neergemaaid door gangsterbaas ‘Spats’ Colombo (George Raft) en zijn gevolg, zie je de kogelgaten in de lijken en vloeit het bloed uit hun monden. Niet iets waar je anno 2018, na alle films van Scorsese en Tarantino, nog van wakker ligt, maar in 1959 was het zeer ongebruikelijk om je publiek zulke bloederige taferelen voor te schotelen en het tegelijkertijd aan het lachen te maken. 

Annemarie Oster 

Annemarie Oster (75) is actrice en schrijver. Van 1967 tot 1972 maakte ze deel uit van het satirische VARA-televisieprogramma Hadimassa. Na Een Moeder van Niks (1980), een boek over de valkuilen van het moederschap, volgden onder meer een biografie over haar moeder (de actrice Ank van der Moer) en enkele verhalenbundels. Voor de Volkskrant schreef Oster de columns Vrouw van de wereld en Mooi geweest.

‘Dat de combinatie van humor en geweld zo goed uitpakt, komt doordat Wilder en co-scenarist I. A. L. Diamond voluit voor de overdrijving gaan en er geen enkele moeite mee hebben om de personages in sjablonen te laten steken. In een van de eerste scènes functioneert nota bene een begrafenisonderneming als dekmantel voor een illegale kroeg. Eenmaal binnen word je als kijker van het ene moment op het andere geconfronteerd met een ‘zondig’ wereldje: schetterende jazzmuziek, meisjes die op het podium hun benen lichten, overal mannen met sigaren, drank die in koffiekopjes wordt geserveerd – alles is driedubbel overgehaald frivool. En dan die gangsters met hun uitgestreken gezichten en cliché-maniertjes: allemaal zeer naargeestig maar ook oergezellig, omdat ze zo onbekommerd stereotiep zijn.

Tony Curtis (links) en Jack Lemmon in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Heel slim ook van Wilder en Diamond om hun helden te introduceren terwijl ze in dat gangsterhol muziek staan te maken. Daar staan ze, saxofonist Joe (Tony Curtis) en bassist Jerry (Jack Lemmon). Als jazzmusici vind ik hen meteen volkomen overtuigend, en het is ook een krachtige manier om hun soepele, vanzelfsprekende wisselwerking in de verf te zetten, nog vóór de twee elkaar overhalen vrouwenkleren aan te trekken. 

‘Dat doen ze nadat ze getuige zijn geweest van een maffiose massamoord. In paniek besluiten ze onder te duiken in een geheel uit dames bestaande jazzband. Opeens heten ze Josephine en Daphne. De abruptheid waarmee Wilder hen als vrouwen herintroduceert is bijzonder: het ene moment zie je hen telefoneren met het agentschap van de vrouwenband, het volgende lopen ze in drag door het treinstation. Geen tussenscènes waarin je hen kleren en schoenen ziet zoeken, geen close-ups waarin ze zich opmaken, gewoon pats van het ene naar het andere. Heel ongebruikelijk, zo’n overgang, voor die tijd.

Marilyn Monroe in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Samen met de band vertrekken Josephine en Daphne per trein naar Miami, waar de dames rijke zakenmannen aan de haak hopen te slaan. Terwijl zowel Joe als Jerry totaal verrukt raken van Sugar Kane, de door Marilyn Monroe vertolkte ukelelespeelster van het gezelschap, krijgt Jerry in Miami meteen de sullige miljonair Osgood (Joe E. Brown) achter zich aan. Dat niemand doorheeft dat Josephine en Daphne mannen zijn: het is eigenlijk te gek voor woorden. Alleen al die gespierde O-benen die onder hun jurken uitsteken! Door het gemak waarmee de hele wereld in die idiote maskerade meegaat, wordt het zo ontzettend grappig. En nog belangrijker is dat Curtis en Lemmon hun rollen met betrekkelijke ernst spelen, zonder overdreven lollig te doen. Een idiote situatie zo serieus mogelijk vertolken: dat is waardoor Some Like It Hot nog altijd niet gedateerd voelt.

Marilyn Monroe in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Ik kom uit een acteursgezin, dan krijg je het van huis uit mee om extra op zulke dingen te letten. Ik ging geregeld met mijn vader naar de bioscoop, en dan wees hij me altijd op de finesses van het spel van de acteurs. Waarschijnlijk heb ik de film voor het eerst met hem gezien, in 1959, toen-ie in première ging.

‘Ik was als jong meisje overigens behoorlijk gecharmeerd van Tony Curtis met dat zwarte haar, die blauwe ogen en lange wimpers. Zelfs wanneer hij in vrouwenkleren rondloopt blijf ik hem aantrekkelijk vinden. Maar het meest word ik geraakt door Marilyn Monroe. Wilder wilde eigenlijk niet meer met haar samenwerken nadat ze zich op de set van The Seven Year Itch (1955) onmogelijk had gemaakt, maar toen hij hoorde dat ze het script van Some Like It Hot aan het lezen was, en geïnteresseerd was in de rol van Sugar Kane, besloot hij het er toch weer op te wagen. Gelukkig maar, want zonder Monroe was de film een stuk minder leuk geweest. Al kostte het soms eindeloos veel takes eer Monroe een tekst foutloos uit haar mond kreeg, het eindresultaat was alle moeite meer dan waard − ook wat Wilder zelf betreft.

Jack Lemmon en Marilyn Monroe in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Ik vind het lastig om precies te verwoorden wat Monroe’s spel zo bijzonder maakt. Maar kijk nou toch, hoe ze in de film haar opwachting maakt − ook op dat perron, waar ze, met dat schattige hoedje op, Joe en Jerry overdreven heupwiegend passeert en die twee niet weten wat ze zien. Zelfs de locomotief waar ze langs loopt moet stoom afblazen. Letterlijk, met een puf stoom op haar benen − toch een soort ejaculatie. Maar waar het me vooral om gaat is hoe Monroe hier verschijnt, met haar zandloperfiguur de droom van iedere man, zonder dat ze het zelf door lijkt te hebben. Op een bijna kinderlijke, achteloze manier.

‘Wat natuurlijk bespottelijk is: Monroe wist heel goed wat ze moest doen om zo over te komen, haar hele verschijning is een constructie. Ze liet haar neus en kin bijwerken en niemand heeft van nature zo’n haarkleur, zulke wenkbrauwen en wimpers. En toch oogt haar poezeligheid onbekommerd, toch is ze zowel iconisch als gewoon zomaar een jonge vrouw − nu eens jeugdig, dan weer droevig of luchtig; altijd ongelooflijk mooi, maar ook alledaags. En sprookjesachtig. Ze doet me aan Walt Disney’s Assepoester en Sneeuwwitje denken, alsof ieder moment vogeltjes om haar heen kunnen komen fladderen om haar droomjurk in elkaar te zetten. Dat zoetelijke, dat nooit sentimenteel wordt. Hoe ze haar gelaatsuitdrukking langzaam laat verschieten. Hoe dan ook, ze blijft ongrijpbaar. Niet voor niets omschreef Wilder haar als een continue puzzel zonder oplossing.

Marilyn Monroe (tweede van rechts) in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

‘Het is lastig om mijn favoriete scène uit de film te kiezen. Some Like It Hot is één grote lievelingsscène van me. Maar goed: een van de mooiste momenten, waarin alles samenkomt wat de film zo heerlijk maakt, is wanneer Sugar stiekem in Jerry’s slaapcabine glipt en ze samen achter de gordijnen aan de drank gaan. Wanneer de andere meiden van het jazzgezelschap dat merken willen ze ook meedoen, en klimmen ze stuk voor stuk de ladder op. Het gaat maar door en door, met die meisjes en hun langs de camera klimmende benen, alsof ze allemaal in dat compartiment kunnen passen en alsof de strenge leidster van de band hun lawaai niet zou horen.

‘Intussen verschuift mijn blik toch ook weer steeds naar Monroe. Zoals ze haar borsten op Jerry’s matras plant, zonder dat het iets vulgairs heeft − eerder iets goeiigs. En hoe ze met haar beeldige gezicht tussen die andere meiden zit: heel natuurlijk, zonder dat de andere dames suffige figuranten worden. Echt een clubje is het. Geweldig idee toch, dat je eerst twee mannen hebt die zoiets koeltjes zitten te bedenken in hun schrijfkantoor, en dat vervolgens dat sympathieke kostschoolsfeertje van het doek spat?’

Marilyn Monroe (tweede van rechts) in Some Like it Hot (1959) van Billy Wilder Beeld RV

Retrospectief
Het retrospectief van Billy Wilder (t/m 5/9) omvat 30 speelfilms en is georganiseerd door filmmuseum Eye. Drie films zijn ook te zien in andere filmtheaters in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden