Interview

Alleen tussen miljoenen anderen: de stadse blik van Bas Losekoot

New York. Beeld Bas Losekoot
New York.Beeld Bas Losekoot

Niet de blur, maar de details in het grotestadsleven ­– daar draait het om in Out of Place, het boek waarvoor fotograaf Bas Losekoot de straat tot zijn studio maakte, waarin hij voorbijgangers uitlicht en met zijn camera ‘bevriest’.

In 2010 won fotograaf Michael Wolf (1954-2019) de categorie Dagelijks Leven van World Press Photo met een foto van een anonieme vrouw in de metro van Tokio, haar ogen gesloten en haar zorgvuldig gemanicuurde hand in een dramatisch gebaar geheven, gevangen achter het beslagen raam van een trein in de ochtendspits. Wolf fotografeerde de forenzen elke ochtend in het station Shimo-Kitazawa, vooral omdat hij hier zijn camera vlak bij de overvolle trein kon opstellen. Hij drukte af en de trein en zijn modellen verdwenen in het eindeloos fijnmazige systeem van ’s werelds grootste agglomeratie.

In de jaren daarna werd Tokyo Compression, zoals Wolf dit project noemde, een van zijn populairste onderwerpen en werd de vrouw met de geheven hand in de metro zijn Mona Lisa. Eindeloos raadselachtig en tegelijk symbool voor ieders dagelijkse strijd, allemaal op basis van een ontmoeting die slechts seconden had geduurd.

Ergens tussen A en B

Op de cover van Out of Place, het nieuwe fotoboek van de Nederlandse fotograaf Bas Losekoot staat het portret van een vrouw die doet denken aan de vrouw in de trein. Net als Wolf fotografeerde Losekoot haar onderweg in een metropool, ergens tussen de plek waar ze vandaan komt richting de plek waar ze moet zijn. En ergens tussen A en B is ze voor de lens van de fotograaf gekomen: naar binnen gekeerd, alleen met haar gedachten, tussen duizenden onbekenden.

Losekoot legde haar vast in het zakendistrict van downtown Manhattan. Ze gaat weliswaar half schuil achter een man die voor haar loopt, maar de haarscherpe focus ligt op haar. Zij werd gezien, met haar dichtgeknoopte overjas, de riem van een schoudertas en haar zijden sjaaltje. Maar vooral met die typisch stadse blik, die Amerikanen de thousand yard stare (de blik op oneindig) noemen, de ogen een paar meter vooruit op het trottoir gericht. De foto’s uit Manhattan zijn alweer tien jaar oud; nog niet iedereen liep met oortjes in. In plaats daarvan wordt in het portret onze aandacht door de parel in haar oor getrokken. Een girl with a pearl earring, van deze tijd, en minstens zo raadselachtig.

Tien jaar geleden begon Losekoot in New York te fotograferen, als onderdeel van een project met een toen nog onoverzienbare ambitie: het leven vastleggen in metropolen over de hele wereld. Hij noemde het aanvankelijk het Urban Millennium Project, naar het door de Verenigde Staten benoemde kantelpunt (op 23 mei 2007), als er voor het eerst in de geschiedenis meer mensen in de stad dan op het platteland wonen.

Mexico City Beeld Bas Losekoot
Mexico CityBeeld Bas Losekoot
Istanbul Beeld Bas Losekoot
IstanbulBeeld Bas Losekoot

Eén grote wereldstad

Binnen de metropolen richtte hij zich op de interacties - of het ontbreken daarvan - tussen voetgangers in de spits. Het project bracht hem na New York in steden als Sao Paulo, Seoul, Mumbai, Hongkong, Londen, Lagos, Istanbul en Mexico City. ‘En na tien jaar begonnen me vooral de overeenkomsten in de stadscentra op te vallen’, zegt Losekoot, waarbij je in zijn boek Out of Place steeds meer het gevoel krijgt dat je in verschillende delen van één wereldstad aan het ronddwalen bent.

Lagos Beeld Bas Losekoot
LagosBeeld Bas Losekoot
New York Beeld Bas Losekoot
New YorkBeeld Bas Losekoot

‘Hoe gaan die steden zich ontwikkelen? Hoe bewegen mensen zich langs elkaar heen?’ Op zijn eigen website verwijst hij naar de grote fotograaf Robert Frank, die met zijn fotoboek The Americans (eerste Amerikaanse editie in 1959) de grondlegger was van de inmiddels klassieke ‘on the road’-fotografie. Het is vooral Canal Street, New Orleans uit 1956 waarop Frank twee tegen elkaar inlopende mensenstromen in beeld brengt die Losekoot op een spoor zette. ‘Ik had nooit een foto gezien waarop mensen zo verbonden en zo geïsoleerd tegelijk zijn’, schrijft hij op zijn website.

Hij was op zoek naar een bepaald isolement, een eenzaamheid zelfs, waarvoor je gevoeliger wordt als je zelf wekenlang door een grote stad zwerft. Vandaar ook het motto uit een nummer van de B-52’s:If you‘re in outer space/Don't feel out of place/‘cause there are/thousands of others like you.’ Wat ook hielp, was dat hij vroeger still-fotograaf op filmsets was, altijd op zoek naar een maximale spanning in één beeld gevangen.

Mumbai Beeld Bas Losekoot
MumbaiBeeld Bas Losekoot
Lagos Beeld Bas Losekoot
LagosBeeld Bas Losekoot
Hongkong Beeld Bas Losekoot
HongkongBeeld Bas Losekoot
Istanbul Beeld Bas Losekoot
IstanbulBeeld Bas Losekoot
Seoel Beeld Bas Losekoot
SeoelBeeld Bas Losekoot

Uitgelicht en bevroren

Losekoot begon in New York, de meest gefotografeerde stad ter wereld, bekend van zijn ‘gigantisch goeie straatfotografie’. Het was zaak om over een benadering na te denken die zijn beelden in het oog zou laten springen, tussen die eindeloze reeks beelden die al van de straten van de stad waren geschoten. Neem het licht in een stad met veel van die glazen torens: in zo’n spiegelpaleis komt het van alle kanten. Hij zocht een manier om deze kunstmatige sfeer in zijn foto’s op te roepen.

Hij creëerde een techniek waarbij hij van de straat zijn studio zou maken, en er niet de voortdurende blur van het stadsleven vastlegt, maar de mensen er echt uitlicht, ze ‘bevriest’ in al hun details. Hij werkt met flitslicht, dat zich niet op zijn camera bevindt, maar verborgen is op straat, in straatmeubliair, verkeersborden, stoplichten. Losekoot stelt zich zelf elders op, zoals een fotograaf in een vogelkijkhut. En dan gaat hij wachten. Tot er iemand de hoek omkomt, bijvoorbeeld. Al in 2011 hing in de Grote Kerk van Naarden (op het fotofestival aldaar) een grote foto van een sprintende zakenman in een verder verlaten straat in Lower Manhattan, als een sneeuwluipaard was dat in een camera-val was gelopen. Dit beeld werd een visitekaartje voor de hele reeks.

New York Beeld Bas Losekoot
New YorkBeeld Bas Losekoot

Spitszoeker

Hoe kwam Losekoot aan zijn imposante stedenlijst? Er waren natuurlijk enkele praktische afwegingen. Hij was al een keer in Seoul geweest, dus was Tokio dan wel de moeite waard? Nog even afgezien van de kosten? En paste Dubai als een metropool die uit de grond werd gestampt niet mooi in het profiel? Maar een kleine verkenning op het uiterst handige Google Maps leerde hem dat Dubai geen stad is voor voetgangers. ‘Google Maps is ook de manier om ergens een plek te vinden waar het in de ochtendspits druk zal zijn. Zoek gewoon naar de hoogste concentratie Starbucks-tenten.’ En hij heeft weliswaar voor zijn werk veel in zijn eigen woonplaats Amsterdam gefotografeerd, maar dat blijft toch te veel een dorp, een werelddorp weliswaar, maar ga eens op de Prinsengracht kijken. Daar loopt vrijwel niemand.

En nu? ‘Ik verbleef minstens een maand in elke stad. Nu heb ik net een kind gekregen, dus het is goed dat het project is afgerond met een boek.’ Dat boek verschijnt op een moment waarop veel van de plekken waar Losekoot heeft gefotografeerd verlaten zijn en de dynamiek van de steden sterk veranderd is; laat staan dat je zoveel mensen zonder mondkapjes voorbij ziet komen. ‘Ik was even bang dat het werk niet meer relevant was, maar kreeg ook steeds meer het gevoel dat de mensen op de foto’s het gevoel hebben dat hen iets boven het hoofd hing.’

Voor een volgend project heeft hij nog even gespeeld met het idee om mensen in hun auto te fotograferen, maar om een of andere reden reageren chauffeurs niet al te mild op een man met een camera langs de kant van de weg. ‘Ik heb nog nooit zo veel middelvingers gezien.’

Londen Beeld Bas Losekoot
LondenBeeld Bas Losekoot
Seoel Beeld Bas Losekoot
SeoelBeeld Bas Losekoot
Lagos Beeld Bas Losekoot
LagosBeeld Bas Losekoot
Seoel Beeld Bas Losekoot
SeoelBeeld Bas Losekoot
Mumbai Beeld Bas Losekoot
MumbaiBeeld Bas Losekoot
New York Beeld Bas Losekoot
New YorkBeeld Bas Losekoot

Bas Losekoot: Out of Place. Kehrer Verlag, € 45. Vormgeving Teun van der Heijden.

Bas Losekoot

Bas Losekoot (Amsterdam, 1979) studeerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en deed Photography and Urban Cultures aan Goldsmiths of Goldsmiths, Universiteit van London. Zijn foto’s waren op veel nationale en internationale fotofestivals te zien. Hij publiceerde eerder in LENS (The New York Times), The New Yorker Photo Booth, The Guardian en Die Zeit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden