profieleen ode aan de trui

Alleen een trui kan iemand makkelijk maken tot oetlul of cultheld – 30 onvergetelijke truien én hun dragers

Geen wolletje zo veelzijdig als de trui, die de mens al eeuwenlang goede diensten bewijst als warmhouder, hipmaker, fetisjobject en bodyguard. Een lofzang op de trui en haar dertig meest memorabele dragers.

André van Duin en Corrie van Gorp in het Hema breiboek.Beeld HEMA

Ergens een einde aan breien kán soms lastig zijn, maar in het geval van een verhaal over truien valt het ook nog niet mee om een begin te maken en de eerste steken op te zetten. Want: hoe oud is de oudste trui? Is dat misschien de visserstrui, zoals die eeuwen geleden al gedragen werd op de Araneilanden voor de West-Ierse kust? Dekens breien met primitieve naalden deden ze daar in elk geval al in de 1ste eeuw na Christus. De eerste aanwijzing dat er ook kleding werd gebreid, is gevonden in het 8ste-eeuwse, rijkversierde Ierse Book of Kells, met de vier evangeliën van het Nieuwe Testament. In dat boek staan verwijzingen naar bewerkelijke kledingstukken die lijken op de nog steeds populaire Arantrui, herkenbaar aan kabel- en ruitmotieven. Let wel: dat zijn geen lukraak gekozen figuren, maar verwijzingen naar de Bijbel, clans van het eiland, planten en Keltische motieven. Voor vissers groeide de trui uit tot een talisman die hen moest beschermen tegen de gevaren van de zee. 

Nederlandse vissers droegen vergelijkbare truien, meestal in het blauw of zwart. De Nederlandse textielonderzoeker Stella Ruhe ontdekte dat de trend om truien als bovenkleding te gaan dragen rond 1830 in Schotland en Engeland ontstond, waar de truien, die ietsje minder dik zijn dan Arantruien, ganseys heten. De Nederlanders ontmoetten hun Engelse en Schotse collega’s bij de haringvangst op de Shetlandeilanden, en gingen net als zij hun dikke, gebreide ondergoedhemden als bovengoed dragen, omdat dat veel praktischer was. Vissersvrouwen breiden de truien van wol van het texelaarschaap. Aan de steken en de patronen was te zien uit welk vissersdorp een trui afkomstig was: welk motief typisch Hindeloopen is bijvoorbeeld, en welk helemaal Zandvoort.

Logisch natuurlijk dat gebreide truien hun oorsprong vinden waar het weer fris en de wind guur is: het hoge noorden. Zoals de Shetlandeilanden, met name Fair Isle, met z’n traditioneel gebreide pullovers die door de stijlvolle Prins van Wales (later kortstondig koning Edward VIII) in de jaren twintig van de vorige eeuw stevig op de kaart werden gezet. Canada, waar Schotse kolonisten de Fair Isle-technieken leerden aan inheemse volken, waarna ze transformeerden tot Cowichan-breisels. En Noorwegen, waar volgens overlevering al vanaf de 16de eeuw truien gebreid worden, met kenmerkende patronen als de Selburoos, in de Dale-variant veelvuldig gedragen door oud-sportverslaggever Mart Smeets. Nog zo’n pleitbezorger voor de Scandinavische trui: het karakter Sarah Lund uit de serie The Killing, de vrouw die haar trui van Gudrun & Gudrun, gevestigd op de Faeröer, dag in dag uit droeg.

Willeke Alberti en Jeroen Krabbé in het Hema Breiboek.Beeld HEMA

Truien, zo bleek, zijn niet alleen heel geschikt om je warm te houden of te laten zien waar je vandaan komt. Met een goed gekozen trui kun je ook tonen wie je bent en waar je voor staat. Iemand die z’n klassieken kent, iemand die lak heeft aan luxe en conventies (et tu, Hans Spekman) of aan genderongelijkheid, iemand die diep nadenkt zelfs. Zo is bijvoorbeeld de coltrui – van oudsher gedragen onder maliënkolders, door vissers en later door polospelers en mariniers – in de jaren vijftig van de vorige eeuw geadopteerd door seksbommen als Jayne Mansfield en Marilyn Monroe, en later weer door beatniks, existentialisten en filosofen. Ondertussen werd een andere klassieker, de Bretonse matrozentrui, succesvol van de mannen afgetroggeld door Coco Chanel, en werd het hypervrouwelijke, wuft pluizende angoratruitje met verve geadopteerd door Johnny Depp in Ed Wood en Nicholas Hoult in A Single Man.

Toon me uw trui en ik zeg wie u bent – het zou zomaar kunnen dat een simpel breisel, met dank aan al die verschillende al dan niet handgemaakte steken, het meest veelzijdige stukje wol uit de mensengarderobe is. Alleen een trui – twee panden en twee mouwen, meer is het niet – kan net zo makkelijk een oetlul van iemand maken (Mark Darcy in zijn rendiertrui in Bridget Jones’s Diary), een cultheld (Jeff Bridges in The Big Lebowski) als een lustobject (Chris Evans in Knives Out). Maar mode zou mode niet zijn als de grenzen tussen sukkeldracht en heldenklof niet in de loop der jaren vervaagden en verschoven. Huidige stijliconen als Harry Styles en David Beckham tilden zeer recent nog het breisel naar een hoger en breder plan. Styles deed dat door in februari een kakelbont handgebreid vest te dragen dat trending werd op TikTok. Onder de hashtag #HarryStylesCardigan werden vele noeste pogingen om het ding na te breien getoond, wat ontwerper JW Anderson deed besluiten het echte patroon vrij te geven. Beckham zorgde voor een opleving van de klassieke, ruige jumper door op Instagram veelvuldig in een pastorale setting te poseren, uitgerust met rubberlaarzen, een rustieke tweedpet en gebreide truien – geheel in de stijl van Lady Chatterleys jachtopziener. De nieuwe term voor deze oubollige look: cottagecore.

Welbeschouwd is de trui een alleskunner en een allemansvriend over wie je eindeloos kunt vertellen, en van wie je vanuit popcultureel perspectief ook veel kunt laten zien. Daarom hier een eregalerij van onvergetelijke truien én hun dragers, van Koos tot Kanye, en van huisdominee tot handpop. Lekker uitgebreid!

De kabeltrui

Meg Ryan en Billy Crystal poseren voor When Harry Met Sally, rond 1989.Beeld Getty images

Toen Harry Sally tegenkwam was het voor iedereen behalve henzelf zo klaar als een klontje dat ze bij elkaar hoorden als peper en zout. Geen kledingstukken die dat beter illustreren dan hun superknusse kabeltruien: een donkere voor de blonde Sally, een witte voor de donkere Harry.

Marilyn Monroe oefent een dansscène voor de film Let’s Make Love, uit 1960.Beeld Bettmann Archive

My Name is Lolita and....I am not supposed to... play ...with boys, zingt Marilyn Monroe in My Heart Belongs to Daddy in de film Let's Make Love uit 1960, en in haar lila kabeltrui met panty oogt ze nog veel verleidelijker dan in negligé of avondjurk. Ligt het aan de trui of aan Monroe?

Chris Evans in Knives Out.Beeld FILMNATION ENTERTAINMENT / Album

Aan Nederland ging de hype voorbij, maar de Ierse kabeltrui, gedragen door Chris Evans in Knives Out werd eind vorig jaar een gigantische hit. Evans werd een sekssymbool en soortgelijke ‘Chris Evans sweaters’ raakten in een mum van tijd uitverkocht. The New Yorker schreef er een informatief stuk over.

De coltrui 

Ali MacGraw in 1970.Beeld PARAMOUNT PICTURES / Album

Minder bekend dan Audrey Hepburn in haar zwarte col uit Funny Face, maar Ali MacGraws preppy witte turtleneck verdient zeker een vermelding. Perfect passend bij Jenny, de intellectuele muzikante die valt voor kakker Oliver. In de kleur van de onschuld én van de tissues die je nodig hebt bij het kijken.

Steve McQueen in Bullitt, 1968.Beeld Getty Images

Over de film Bullitt (1968) zijn pagina’s volgeschreven. Over de Ford Mustang waarin detective lieutenant Frank Bullitt rondreed, maar misschien nog wel meer over de marineblauwe kasjmieren coltrui die hij droeg onder én zonder zijn tweed blazer – kien gekozen door costumière Theadora Van Runkle. 

Steve Jobs in zijn kenmerkende zwarte pulli.Beeld Getty Images

Een top drie van coltruien is niet compleet zonder de man achter Apple, die bij zijn vriend Issey Miyake 100 identieke zwarte pulli’s bestelde met een mock turtleneck, een lage col. Gemaakt van 60 procent polyester en 40 procent katoen en met een kenmerkende verticale naad op het voorpand. 

De Scandinavische trui

Sofie Gråbøl als Sarah Lund in The Killing.Beeld Getty Images

Sofie Gråbøl, die Sarah Lund speelde in The Killing, droeg dit soort Faeröer-truien zelf ook, als kind van hippie-ouders. Ze koos ze eigenhandig uit als lijfdracht van haar karakter. Omdat ze laten zien dat Lund sterk genoeg is van zichzelf, ook zonder uniform, mantelpak of sexy outfit. 

Mart Smeets in de ‘Rolls-Royces onder de Noorse truien.’Beeld Hollandse Hoogte / Foto Leo Vogelzang BV

Niet alle truien van Smeets zijn peperdure Noorse Dale-truien, maar in zijn omvangrijke collectie zitten er wél een paar. Naar Smeets’ zeggen de ‘Rolls-Royces onder de Noorse truien, gedragen door de high society’. Goed genoeg voor Ard Schenk, koning Harald én koning Mart.

Jeff Bridges als The Dude.Beeld POLYGRAM/WORKING TITLE FILMS / Album

Afdankertje van opa Lebowski? Welnee! In The Big Lebowski draagt Jeff Bridges als The Dude een echte lamswollen Pendleton-cardigan, model ‘The Original Westerley’ dat gebaseerd is op de handgebreide vesten van de Cowichan-stam uit Canada. Dankzij de populariteit van The Dude is-ie weer opnieuw te koop.

De angoratrui 

Johnny Depp in Ed Wood.Beeld TOUCHSTONE PICTURES / Album

Het is een giant leap, van tienerpolitieserie 21 Jump Street naar Tim Burtons Ed Wood. Johnny Depp speelde in deze op ware feiten gebaseerde film regisseur Wood, een B-filmmaker met een voorliefde voor vrouwenkleding en een onstilbare hunkering naar het gevoel van angorawol op zijn huid.

Nastassja Kinski als Jane Henderson in Paris, Texas.Beeld Alamy Stock Photo

Nastassja Kinski speelde stripper Jane Henderson in Wim Wenders’ Paris, Texas uit 1984 in een niet te missen Barbieroze angoratrui die heerlijk vloekte bij haar lippenstift en het interieur. De voorkant met gepoft mouwtje was kuis, de achterkant met blote, behaloze rug supersensueel. 

Nicholas Hoult in A Single Man.Beeld Alamy Stock Photo

Typisch van de sensuele angoratrui die Nicholas Hoult draagt als Kenny in Tom Fords A Single Man is dat-ie over een shirt wordt gedragen, en een Hans Spekman-achtige boothals heeft. Leuk detail: door de warme filmlampen werd de trui zo pluizig dat-ie meermaals getemd moest worden met haarlak. 

De gedessineerde trui  

Bill Cosby als Dr. Heathcliff 'Cliff' Huxtable.Beeld NBCUniversal via Getty Images

Voordat Bill Cosby te boek kwam te staan als zedendelinquent was hij – en de rest van zijn tv-familie Huxtable – boegbeeld van de drukke patchworktrui, keurig gerubriceerd op Tumblr. Het gros werd ontworpen door de Nederlander Koos van den Akker, die zichzelf nederig een naaister noemde.

Hoes van 'Het leven gaat door' van Koos Alberts.Beeld bol.com

Zijn het z’n ogen? Is het z’n lach? Welnee, het zijn de truien die van Koos Alberts zaliger zo’n lekker gewone jongen maakten, met een hoge knuffelfactor en een gezelligheidsgehalte van een dorpskroeg met Perzische kleedjes. Na zijn dood doneerde weduwe Joke al ’s mans vesten en truien aan bekenden.

Paul Haenen als Dominee Gremdaat.Beeld Hollandse Hoogte / ANP Kippa

Dominee Gremdaats karakteristieke truien zijn archaïsch, lawaaierig en altijd bordeauxrood met een ouwelullenmotiefje. Een mooie toevalligheid dat Paul Haenen, de man achter de dominee, ook de man is achter de Nederlandse stem van Bert, die even verderop hoge ogen gooit in de V-halstruientopdrie. 

De handgebreide trui 

Léonie Sazias

Gewoon rechttoe-rechtaan vindt ze te saai, zei ze in een interview met Breiclub.nl. Want Léonie Sazias, thans 50Plus-Kamerlid, deed kunstacademie en is een zeer ervaren breister én spinster. De truien waarin ze vroeger als omroepster van Veronica diepe indruk maakte waren uiteráárd allemaal zelfgebreid.

Hans SpekmanBeeld Hollandse Hoogte / Rob Huibers

‘De trui staat symbool voor mijn wens me te onttrekken aan conventies. Ik beschouwde hem als een verdedigingslinie tegen druk van buitenaf om mijn opvattingen aan te passen’, aldus PvdA’er Hans Spekman. Thuis draagt hij er graag twee over elkaar, want de thermostaat staat daar op 16 graden. 

Truus en Willem van Hanegem.Beeld HEMA

Het is verdomd lastig kiezen uit de vele jaargangen van het Hema-breiboek, ooit de bijbel voor thuisbreiers met thans flink gedateerde kapsels en koppels als André & Corry, Willeke & Jeroen en Truus & Willem. Maar het mooiste is: die truien en vesten zijn totaal niet achterhaald en nog steeds uiterst draagbaar. 

De V-halstrui

Bert en Ernie.Beeld Getty Images

Geen vrolijker noch iconischer V-halstrui dan die van Bert, die aan zijn voornaam genoeg heeft, net als huisgenoot Ernie. Bert is stijlvast en combineert zijn felgestreepte V-hals al decennialang met een witte skipulli. Bijzonder, aangezien de andere wezens in Sesamstraat nooit kleren dragen.

Michael Douglas in Basic Instinct.Beeld Alamy Stock Photo

Herinnert u zich deze nog? Acteur Michael Douglas die in Paul Verhoevens cultfilm Basic Instinct bronstig de disco in ging, op jacht naar Sharon Stone. Zijn lamswollen trui met diepe V-hals droeg hij zonder overhemd of witte colpulli gewoon losjes op de kale nek – een mannendecolleté avant la lettre.

Rene Lacoste en Jean Borotra.Beeld Popperfoto via Getty Images

De vrolijke man links is René Lacoste, die tijdens de finale van Wimbledon in 1924 keurig een polo onder zijn V-halstrui droeg. Zijn tegenstander Jean Borotra deed datzelfde onder zijn gekabelde spencer. Borotra scoorde daarmee de meeste modepunten, en won en passant óók de tennismatch.

Het mottige breisel

Kurt CobainBeeld Getty Images

Zeg je mottig dan zeg je grunge, en zeg je grunge, dan zeg je Kurt Cobain. Vandaar dat de frontman van Nirvana de lijst van de mottigetruiendragers aanvoert, al draagt hij op deze kiek eerder een vest dan een trui. Kniesoor die daarop let, of zoals de Nirvana-mannen zelf zouden zeggen: nevermind.

Renée Zellweger als Bridget Jones.Beeld Alamy Stock Photo

Ook Bridget Jones, koningin van het zelfmedelijden, heeft een aardig stapeltje afgeragde vesten in de kast, ongetwijfeld bezaaid met chocoladeijsvlekken en brandgaatjes. Gelukkig hoeven troosttruien het niet te hebben van hun looks. Sterker nog: hoe afgeragder, hoe fijner.

Anne Hathaway in The Devil Wears Prada.Beeld Alamy Stock Photo

Meryl Streep in de rol van Miranda Priestly noemde Anne Hathaways jumper in The Devil Wears Prada een ‘lumpy blue sweater’ om haar assistente vervolgens om de oren te slaan met een modelesje over hoe het hemelsblauw van de catwalk doorsijpelt tot het allerlaagste modeniveau: de uitverkoopbak.

De kaktrui 

Alfonso Ribeiro als Carlton Banks.Beeld NBCUniversal via Getty Images

Als Alfonso Ribeiro werd hij niet echt bekend, als Carlton Banks uit de tv-serie The Fresh Prince of Bel-Air des te meer. Niemand belichaamde de jarennegentigkakker beter dan het neefje van The Fresh Prince, die alle preppy boxes aantikte, van pastelkleurige lamswollen trui tot ruitenbroeken.

Lady Diana Spencer.Beeld Tim Graham Photo Library via Getty Images

In 1980 droeg (toen nog) Lady Diana Spencer deze trui van (toen nog) Warm & Wonderful naar Windsor Polo. Het merk was op slag beroemd en de trui werd drie jaar later aangekocht door het Victoria & Albert Museum. Warm & Wonderful werd Muir & Osborne, de schaapjestrui bleef een klassieker.

Kanye WestBeeld WireImage

Het was niet messias/presidentskandidaat Kanye West die de Schotse Argyle sweater op de kaart zette, maar (daar is-ie weer!) de Prince of Wales (de latere koning Edward VIII en Hertog van Windsor) die er in de jaren 20 van de vorige eeuw een droeg en een trend zette. Het patroon is 17de-eeuws en komt van de tartan van de Clan Campbell uit Argyll.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden