Alle dagen soap

De tiende verjaardag van de commerciële omroep in Nederland wordt niet al te uitbundig gevierd. Erg veel bijzonders om op terug te kijken, is er ook niet....

'Hoe gaat het toch met de loveboat?', vraagt sbs6-presentator Robert ten Brink zich af. De populaire koppelaar kijkt in camera 1 en leest voor vanaf de autocue: 'Ons liefdesschip is weer uitgevaren uit de haven van Enkhuizen met aan boord zestien vrijgezellen die geen enkel ander doel hebben dan de liefde van hun leven te ontdekken! Onze lovecam is dag en nacht aanwezig om de meest gedetailleerde verslagen te kunnen doen.'

Ook aanwezig aan boord is de love-captain, een oudere binnenschipper, verkleed in tropenuniform. 'Het broeit', noteert hij in zijn captain's log. 'Onze machoboy Martin wil mogelijk iets met Bianca. Maar ik weet niet of Bianca dat ook zo voelt.' De kijker gaat dat zelf ontdekken, kijkend naar twintigers en dertigers die samen zeilen hijsen, een fiets tochtje maken (op tandems) en tegen elkaar aankroelen bij een kampvuur. Al die tijd zingt Britney Spears op de achtergrond: 'My loneliness is killing me'.

De boot op het IJsselmeer was dit voorjaar onderdeel van de populaire sbs6-show All you need is Love. Het gedonder in stapelbedden slaat zo aan, dat het concept is uitgebouwd tot een aparte serie. Over twee maanden kiest een viermaster zee bij Rhodos, met aan boord een nieuwe lading vrijgezellen. Als reactie brengt concurrent Veronica het liefdesprogramma Lovetest in stelling. Daarin worden getrouwde stellen van elkaar gescheiden en in een ver vakantieoord aan verlokkingen blootgesteld. Blijven ze elkaar trouw? Vinden deskundigen dat ze bij elkaar passen?

Beide shows typeren het soort programma's dat aanslaat op commerciële zenders: ze borduren voort op oude succesnummers als Loveletters, Blind date, Liefde op het eerste gezicht, De Hunkering en Op goed geluk. Maar tegelijk kruipen ze steeds wat verder over de grenzen van het fatsoen.

Sinds rtl-Veronique op 2 oktober 1989 met het Luxemburgse volkslied van start ging, heeft de kijker meer keuze gekregen, vinden positief-ingestelden in Hilversum. Maar het is allemaal even onnozel of plat, stellen critici.

De scherpste kritiek komt, opmerkelijk genoeg, van Joop van den Ende, de grootste leverancier van amusementsprogramma's. 'Als ik de balans na tien jaar opmaak, kan ik niet positief zijn', stelt hij. Ik moet concluderen dat het commerciële aanbod voornamelijk bestaat uit amusement en uit grofheden. Daar is op zichzelf niks op tegen. Ik maak zelf veel van die shows en ik weet ook welke taal gesproken wordt op de steiger. Maar er is meer in de wereld. Dergelijke programma's moeten worden ingebed in een mix van nieuws, discussieprogramma's en goed drama.'

Van den Ende verwijt vooral de aandeelhouders van rtl4 een gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel en liefde voor televisie. 'Ik beslis niet over de programmering van welke zender dan ook. Mijn programma's en artiesten zijn meegesleurd in een inhoudelijk totaal oninteressante omgeving. Toen ik tien jaar geleden Henny Huisman aan de kro leverde en Ron Brandsteder aan de tros, waren die onderdeel van een gevarieerde avond. Die mix is verdwenen. Dat komt doordat aandeelhouders niet inhoudelijk over televisie nadenken. Dat zeg ik ze ook direct. Het gaat ze alleen om geld en dat heeft tot een verpaupering geleid van wat op tv te zien is.'

Als positieve uitzonderingen noemt Van den Ende rtlNieuws en het discussieprogramma Barend & Van Dorp. Voor al van dat laatste programma is de producent een groot voorstander. 'Ik hoop dat het mag blijven bestaan, het maakt rtl4 een interessantere plek voor de mensen.' Van den Ende vindt dat de overheid eisen moet stellen aan de programmamix van commerciële zenders. Zoveel procent amusement, informatie, drama en jeugdprogramma's. 'Dat is in Engeland wel geregeld en daar zijn zenders als itv en Channel4 inhoudelijk dan ook beter.'

Wie een tien jaar oude omroepgids openslaat, ziet veel shows die nu als typisch commercieel worden bestempeld. De best bekeken programma's in maart 1989 waren de Soundmixshow van Huisman (kro), de André van Duin Show (tros) en Doet-ie 't, of doet-ie 't niet van Peter-Jan Rens (vara). Al in 1975 waarschuwde minister Van Doorn in zijn Medianota tegen de dreigende vertrossing: het streven naar goedkope populariteit door hoofdzakelijk amusementsprogramma's uit te zenden, die voor het grote publiek aantrekkelijk zijn.

De vraag is daarom: wat heeft tien jaar commerciële televisie de kijker opgeleverd? 'Dagelijkse soaps', stelt sbs-baas Fons van Westerloo. Iedere dag volgen bijna drie miljoen Nederlanders de gebeurtenissen in Goede Tijden, Slechte Tijden, Onderweg naar morgen en Goudkust. Scenarioschrijver Rogier Proper formuleerde de kern van deze series ooit als 'uitgestelde seks'. In ieder geval biedt de soapfabriek in Aalsmeer veel werk aan beginnende acteurs, regisseurs, technici en aan paparazzi.

Van Westerloo: 'Maar belangrijker is dat het dédain voor de kijker verdwenen is.' Als voorbeeld noemt hij het televisienieuws. 'Toen ik nog hoofd informatieve programma's bij de avro was haalden we onze neus op voor Oost-Groningen. We vertrokken liever naar Vietnam of Rhodesië. Dat heeft rtlNieuws flink teruggebracht en Hart van Nederland helemaal.' Een greep uit de eerste aflevering van dat laatste programma: een dame die in Amsterdam door lijn 6 is gegrepen, rottend vlees in een slagerij ('Door het mooie weer was dit alles een heel nieuw leven gaan leiden') en straatinterviews over Bosnië ('Weet u waarom we daar zitten?').

Een aflevering van Hart van Nederland kost gemiddeld 35 duizend gulden. Ter vergelijking: het Journaal beschikt over een dagelijks budget van 142 duizend gulden. Dat is een tweede opvallende trend: de toename van goedkope formules. Volgens een McKinsey-rapport uit 1997 geeft zelfs de publieke omroep per minuut zendtijd 32 procent minder uit dan in 1990. Bij commerciële zenders wordt nog harder gesneden in de programmabudgetten.

Gevolg: met het aanbod neemt ook de hoeveelheid ramsj toe. Van Westerloo wijst op de zogeheten '20 duizend gulden-formatjes' als Rescue 911 en De helden van 06-11. Daarnaast kampt Hilversum met een gebrek aan talent. In zijn boek Alles voor de kijkcijfers schetst rtl4-programmadirecteur Bert van der Veer de praktijk: 'Iedere schoolverlater met een a.v.-scholing (algemeen vormende opleiding) en een goede babbel (of ieder kind van een Bekende Nederlander) maakt een goede kans aan de slag te komen. En dan snel achter het bureau, scholing kost maar tijd en geld. De jonge medewerkers zijn vaker doeners dan denkers en dat is niet per se bevorderlijk voor de kwaliteit van het gebodene.'

Wie ondanks deze beperkingen toch een hoog kijkcijfer wil scoren, verzint een formule die 'spraakmakend' is. Geen woord wordt in Hilversum zo vaak misbruikt als dit. sbs6 begon ermee door drie jaar geleden spraak makende televisie te beloven: 'Program ma's die u raken.' Tot die categorie horen Over de Roooie, waarin een vrouw voor duizend gulden autoruiten af zeemt met haar borsten, The Jerry Springer Show, of, nieuw dit seizoen, Door het Lint, waarin 'jongeren worden gefilmd op vakantie in Spanje, waar uitgaan en drank een grote rol spelen'.

Veronica stuwde het begrip op tot nieuwe hoogten met Seks voor de Buch, dat kijkers in staat stelde hun seksuele fantasieën voor de camera te beleven, en met Big Brother, waarin acht vrijwilligers honderd dagen op elkaar zijn aangewezen zonder privacy. Wie nog een spraak makend idee heeft, kan morgen aan de slag in Hilversum.

De meeste mensen kijken nu eenmaal naar pulp. 'Als je een stel stratenmakers vraagt waar ze naar kijken', zegt rtlNieuws-presentator Jeroen Pauw, 'dan roepen ze Nova, Paul Witteman en Zomergasten'. Maar dat is allemaal minderwaardigheidsgevoel. In het café weet altijd iedereen wie ik ben, maar ze kijken nooit rtl4.' Pauw wordt door critici van het commerciële aanbod voort durend als positieve uitzondering genoemd. Zijn discussieprogramma Een kwes tie van kiezen is scherp en schuwt de diepte niet.

'Ze beweren dat Hilversum is wakker ge schud door de komst van commerciële televisie', schampert Pauw. 'Er wordt wat harder gerend bij het Journaal en meer samengewerkt door omroepverenigingen. Maar ik zie geen professionalisering, hooguit meer bezuiniging.'

Volgens producent Harry de Winter is het aanbod vlakker geworden door alle aandacht voor kijkcijfers. 'Er is meer keuze, maar minder variëteit.' Dat geldt volgens hem ook voor de publieke omroep. 'We zaten in eerste instantie op het verkeerde spoor', erkent programmabaas Hans van Beers van de nos. De publieke omroep heeft meer dan de helft van zijn kijkers verloren aan commerciële televisie en reageerde in eerste instantie door nog meer amu sements shows en onbenullige spelletjes uit te zenden. Van Beers: 'De laatste jaren gaan we weer de goede kant op. We blijven alle genres uitzenden, maar van een duidelijk publieke snit.'

Dat waardeert niet iedereen, realiseert Van Beers zich. 'Ik vrees dat we ons daar bij neer moeten leggen. Je kunt een stoeltje kopen van Charles Eames of een zithoek bij Ikea, de mensen moeten het zelf weten. Een groot deel van de mensheid is gesteld op conformisme en vermijdt verrassingen. Een deel daarvan zullen we nooit bereiken.'

Binnen de publieke omroep zijn zelfs krachten die nog verder willen. avro-voorzitter Martijn Sanders, tevens directeur van het Concertgebouw, vindt het marktaandeel van 40 procent waar de publieke omroep op mikt te eoog. 'We moeten niet zo naar cijfers kijken, maar programma's inhoudelijk toetsen. De meeste mensen vinden het leuk om naar seks en ongelukken te kijken. Ik maak me wat dat betreft geen illusies, maar ik hoef er niet aan mee te doen.'

'Geklets voor de publiekstribune', vindt Veronica-voorzitter Joop van der Reijden. Volgens hem volgen commerciële zenders de maatschappelijke ontwikkelingen. 'Ik kijk met ontzetting naar jongeren die in Renesse of Benidorm een trechter aan hun mond zetten en daar drank ingieten. Dat was vroeger ondenkbaar.' Programmamakers als Ursul de Geer en Menno Buch tonen, volgens Van der Reijden, niet meer dan wat 'de kinderen van dit land' op het strand uitspoken.

Van der Reijden erkent dat regelmatig gezocht wordt naar extremen, maar maakt zich daar niet druk om. 'Het is onze samenleving die platter, ordinairder en vulgairder wordt; de televisie volgt alleen. Al zou ik dat willen tegenhouden, ik zou het niet eens kunnen.' De Veronica-voorzitter zegt oud genoeg te zijn om sterk te kunnen relativeren. 'De televisie, commerciële zenders voorop, heeft de kijker gegeven wat hij wilde en dat is niet alleen maar bloemkolen. We bieden ook serieus nieuws en informatie aan. Alleen niet te lang.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden