TIPSBOEKEN

Alle boeken op een rijtje: van verrukkelijke biografieën tot het afscheid van het mannelijke archetype

Wat valt er te lezen? De Volkskrant heeft de beste boeken voor u verzamelt. 

Beeld Helwegen

In de brieven van Artaud lijkt altijd iets bijzonders te gebeuren

De surrealist, vernieuwer en drugsverslaafde Antonin Artaud (1896-1948) zat in de jaren veertig in een inrichting in Zuid-Frankrijk, waar hij 58 elektroshocks kreeg toegediend, die van hem pas echt een wrak zouden maken. In die kommervolle omstandigheden schreef hij de Brieven uit Rodez, gericht aan de Parijse uitgever en vertaler Henri Parisot. Die brieven zijn nu vertaald, en ze zijn opmerkelijk consistent in hun verontwaardiging ‘over een leven dat beheerst wordt door een bende onnozelaars die hun haat voor de poëzie en hun liefde voor burgerlijke bekrompenheid aan allen in deze volledig verburgerlijkte wereld willen opleggen’. Lewis Carroll schreef versjes, het werk ‘van een man die goed at en dat proef je in zijn schrijven’. Nee, dán de hongerlijders en paria’s als Villon, Baudelaire, Poe en Nerval! Soms is Artaud paranoïde, denkt dat iedereen het op hem gemunt heeft, en soms is hij onnavolgbaar, als hij over stront, opium en orgieën orakelt, of wat klanken uitstoot: ‘orka ta kana izera/ kani zera tabitra’. Niet te volgen, maar zelfs dán heb je het gevoel dat er iets bijzonders gebeurt. (Arjan Peters)

Antonin Artaud: Brieven uit Rodez

Uit het Frans vertaald door Jules Dister. Helwegen; € 12,50.

Een jaar gevangen op Schiphol, in rake tekeningen

Beeld Soul Food Comics

In The Terminal uit 2004 zit de onhandige Viktor Navorski uit Krakhozië (gespeeld door Tom Hanks) negen maanden vast op een vliegveld. Toch was het een feelgoodfilm, zeker als je het verhaal vergelijkt met dat van Saied Al-Karim, een Egyptenaar die op Schiphol asiel aanvroeg en vervolgens een jaar en twintig dagen werd vastgezet in het vreemdelingendetentiecentrum. Het relaas van zijn gevangenschap is opgetekend door de Israëlische tekenaar Anat Segal (35), die in Nijmegen woont en werkt onder het pseudoniem B. Carrot. Haar boek heet Alle dagen ui en voert ons stapsgewijs door het jaar waarin Saied ontdekte dat Nederland niet het land is waar hem een betere toekomst wachtte. Hij werd vanaf het eerste contact met de marechaussee behandeld als een crimineel, in een cel geduwd en getreiterd door zijn cipiers. Het is alleen aan zijn engelengeduld en intelligentie te danken dat hij zijn mislukte gooi naar een nieuw bestaan overleeft en op een dag wordt vrijgelaten. Dat wil zeggen: hij is vrij om te vertrekken, het land uit. B. Carrot vertelt dit waargebeurde verhaal in sobere maar rake waterverftekeningen met een speelse pagina-opmaak. Wel jammer van de onbegrijpelijke titel, die in combinatie met de schuilnaam (Carrot) en de naam van de uitgever (Soul Food) onbedoeld associaties met een kookboek oproept. (Joost Pollmann)

B. Carrot: Alle dagen ui

Soul Food Comics; € 22,50.

Herinneringen aan het plotse besef een ik te zijn 

Beeld Eburon

De Zweedse thrillerschrijver Henning Mankell schreef in zijn autobiografie over een op het oog triviale maar voor hem belangwekkende gebeurtenis die hem bijna zestig jaar later nog altijd scherp voor de geest staat. Hij is 9, loopt op een koude wintermorgen naar school en krijgt plotseling een ingeving die als een schok door hem heen gaat: ‘Ik ben ik, en niemand anders. Ik ben ik.’ Hij wordt zich bewust van zichzelf als een autonoom mens. Vroeg of laat raakt iedereen geleidelijk doordrongen van dit besef, maar bij sommige mensen gebeurt dat opeens, met een flitsherinnering die diepe indruk maakt, vaak als een bevrijdend inzicht, soms als angst oproepend gevoel van er alleen voor staan.

Het is een nauwelijks onderzocht fenomeen, dat al jaren geleden de aandacht trok van ontwikkelingspsycholoog Dolph Kohnstamm. Hij schreef in 2002 Ik ben ik – De ontdekking van het zelf, waarvoor hij verhalen verzamelde van mensen met eenzelfde flitsherinnering. Plotseling zelfbesef is een herziene en met nieuwe inzichten uitgebreide versie. Maar de charme van het boek ligt nog altijd in dezelfde reeks individuele herinneringen. (Ranne Hovius)

Dolph Kohnstamm: Plotseling zelfbesef

Eburon; € 17,50.

Verrukkelijke autobiografie van muziekjournalist Pete Paphides

Beeld Quercus Editions

Voor de 10-jarige Pete Paphides, kind van Grieks-Cypriotische ouders die eind jaren zestig naar het Britse Birmingham verhuisden, was popmuziek zo ongeveer het enige houvast in het leven. Radio, tv (Top of the Pops) en de platencollectie van zijn oudere broer vormden dé manier om aan de dagelijkse middle class-sleur (zijn ouders hadden een fish-and-chipszaak, vandaar de ondertitel A Story of Chip Shops and Pop Songs) te ontsnappen. Het zijn de pophits uit de grauwe jaren zeventig die Paphides’ leven kleur gaven. Hoe liedjes van de Rubettes, Racey, Leo Sayer en Abba in zijn leven kwamen en hoe essentieel popmuziek werd in het leven van de inmiddels 50-jarige muziekjournalist, staat meeslepend beschreven in het bijna zeshonderd pagina’s tellende Broken Greek.

Het boek is behalve de vaak ontroerende autobiografie van een man die met een Knausgård-achtig gevoel voor detail terugblikt op zijn jeugd ook te lezen als een popcultuurgeschiedenis van de jaren zeventig en vroege jaren tachtig. Jammer dat het verrukkelijke boek eindigt als Paphides 12 is en het door hem bewonderde Come On Eileen van Dexys Midnight Runners op één staat. (Gijsbert Kamer)

Pete Paphides: Broken Greek – A Story of Chip Shops and Pop Songs

Quercus Editions; € 22,95.

Echte wilde dieren zien kan nauwelijks leuker zijn 

Beeld Gottmer

Voorlopig niet op vakantie? Dankzij Wat niet in de safarigids van je ouders staat hoeft dat niet erg te zijn. Joukje Akveld vertelt zó geestig en meeslepend over wilde dieren uit zuidelijk Afrika dat er echt oog in oog mee staan nauwelijks leuker kan zijn.

Vergeet Freek Vonk en zijn collega’s. Die weten ongetwijfeld meer over dieren, maar deze wereldreiziger kan iets wat de bekende biologen niet kunnen: schrijven. Haar dieren schitteren als persoonlijkheden op zichzelf.

Bovendien heeft de Afrika-specialist een zwak voor de lelijkste en minder voor de hand liggende dieren, zoals de honingdas, het knobbelzwijn en de hyena en zeker niet omdat ze zo lief zijn. Op het omslag prijkt niet voor niets een wilde hond.

Akveld reisde tot twee keer toe maandenlang in Zuid-Afrika en van daaruit op en neer naar Rwanda. Eerder schreef ze het kritische reisverslag Wij waren hier eerst (Zilveren Griffel) over de botsende belangen van dieren en mensen. Als literaire non-fictie voor kinderen is het werk van Akveld uniek. (Pjotr van Lenteren)

Joukje Akveld: Wat niet in de safarigids van je ouders staat

Met foto’s van Ariadne Van Zandbergen. Gottmer; € 18,99. Vanaf 10 jaar.

Altijd met een opgewekte nieuwsgierigheid

Beeld Prometheus

Uitgever Mai Spijkers en hoogleraar Willem Otterspeer zijn onvoorwaardelijke bewonderaars van historicus H.L. Wesseling (1937-2018). Ze maakten eerder al de bloemlezing De draagbare Wesseling (2002); nu is er een nieuwe keuze uit het werk, onder de titel Verzamelen, nadenken, opschrijven. De titel typeert Wesseling, die meestal wat achteloos over zijn eigen bezigheid placht te spreken – ‘ik lees eerst wat en daarna schrijf ik wat’. Ook deze bundel getuigt weer van de bij wetenschappers zeldzame eigenschap om ingewikkelde dingen leesbaar, en vaak ook geestig, op te schrijven. Over het onverwachte begin van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914: ‘Het uitbreken van oorlog op de Balkan was een periodiek verschijnsel, zoiets als de opening van het visseizoen.’

Wesseling beschikte over een opgewekte nieuwsgierigheid, ook voor ogenschijnlijk onprofessorale onderwerpen. Er zijn stukken over zijn jeugd, over de oorlog van 1870, over vier eeuwen Nederland en Indonesië, maar ook over de politieke dwaasheid die ons Schiphol heeft opgeleverd. Een artikel over de treurigheid van het leven zonder wijnkelder ontbreekt uiteraard niet. (Martin Sommer)

H.L. Wesseling: Verzamelen, nadenken, opschrijven

Samengesteld door Willem Otterspeer. Prometheus; € 29,99.

Soepel geschreven terugblik op een rituele reiniging 

Beeld Nieuw Amsterdam

‘Dat weet je toch’, hoort Sarah Domogala haar man fluisteren in zijn telefoon, half verborgen in een struik in hun Franse achtertuin. Dan weet je het als lezer óók, op hetzelfde moment dat bij Domogala het kwartje valt: haar man heeft een verhouding. Met een meisje dat godbetert vijftien jaar jonger is dan zij. Domogala is halverwege de 30, moeder van twee kinderen, haar werk als documentairemaker (onder meer voor de VPRO) staat op een laag pitje. De minnares is natuurlijk alles wat zij níét is: bloedmooi en succesvol in de hippe Amsterdamse scene waarvan Domogala zelf ook deel uitmaakte voor ze met man Thomas, ook documentairemaker, verhuisde naar de Franse Pyreneeën. Hij reist voor zijn werk nog regelmatig naar Nederland – en naar zijn vriendin, dus – terwijl Domogala, tegenwoordig columnist voor Happinez, in Frankrijk het huis ritueel reinigt met de rook van salie om de liefde terug te krijgen.

Trouw – Aan mijn man en zijn minnares – die titel is een beetje gek, want Domogala maakt korte metten met het vreemdgaan – is een terugblik op die tijd. Leest als een trein, ondanks het veelvuldig aanroepen van Moeder Aarde. (Evelien van Veen)

Sarah Domogala: Trouw – Aan mijn man en zijn minnares

Nieuw Amsterdam; € 20.

Onderhoudend afscheid van het archetypische mannelijke personage

Beeld Das Mag

Boekenkasten vol zijn er geschreven over ‘de vrouw’, als ware zij een bijzondere diersoort. Over ‘de man’ als studieobject wordt minder geschreven. In de literatuur gaat het wél vaker over mannen, al was het maar omdat romans lange tijd vrijwel alleen door mannen werden geschreven. Maar het patriarchaat raakt uitgeput, meent Jan Postma (1985), en dus is het tijd voor ‘een laatste saluut’ aan archetypische mannelijke personages, ontsproten aan het brein van mannelijke schrijvers.

In de essaybundel Jongens waren we bekijkt Rob van Essen wat de ‘aardigheid’ van Nescio’s titaantjes inhoudt, duidt Miriam Rasch waar de strijd van Knausgård om draait en toont Xandra Schutte hoe het personage David Lurie uit Coetzees Disgrace symbool staat voor de ondergang van vanzelfsprekende witte mannelijkheid. Onder andere. Mislukte zonen, bedrogen echtgenoten, conservatieve intellectuelen – een hele stoet problematische mannen trekt voorbij.

De 22 geselecteerde literaire werken zijn buitengewoon geschikt om theorieën over mannelijkheid op los te laten en leveren gevarieerde, onderhoudende besprekingen op. Deze bundel nodigt uit om al die romans (nogmaals) te lezen. (Bo van Houwelingen)

Jan Postma (samenstelling): Jongens waren we – De problematische sekse in de literatuur

Das Mag; € 21,99.

De Volkskrant Boeken

Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden