Allard Pierson Museum snijdt met de Middeleeuwen hét thema van actualiteit aan: migratie

Het is bijna schokkend, hoe weinig vertrouwd de beelden uit de middeleeuwen in de tentoonstelling Crossroads in het Allard Pierson Museum aandoen. De periode is onderbelicht, maar heeft veel te vertellen, ook over het hier en nu.

Grieks beeld van Orpheus, een Byzantijns contragewicht en een kan van kalksteen.

Weinig periodes in de geschiedenis hebben zo'n hardnekkige reputatie als de Middeleeuwen: de naam bepaalt ons oordeel. Míddeleeuwen, als een tussentijd. Met de bijnaam 'de donkere eeuwen' erbij zou je denken dat de beschaving even een milleniumpje in de wacht stond. Die reputatie (dit misverstand) wordt rechtgezet in het Allard Pierson Museum. Natuurlijk is er vaker nuance aangebracht, maar hier wordt de nadruk gelegd op de veelheid en rijkdom van culturen, die enorm in beweging kwamen na de val van het West-Romeinse Rijk.

Beeldtaal

Wat meteen opvalt: beeldtaal lijkt in de geschiedenis flexibel als bijenwas. We leerden op school over volken, culturen en religies en de afbeeldingen en verhalen die daarbij passen. Bijbelse verhalen, Germaanse verhalen, Romeinse verhalen, enzovoort. Iedere cultuur heeft eigen kenmerken en hoofdrolspelers. En dan sta je in het museum ineens te kijken naar een Griekse liefdesgodin die eruitziet als een christelijke martelares: Afrodite, afgebeeld met palmtakken, zoals dat gedaan werd met vrouwen die voor god gestorven waren vanaf de christelijke tijd. Weg heldere hokjes. Of deze: een Orpheus die tegelijkertijd Christus is. De Griekse dichter die de onderwereld trotseerde om zijn vrouw uit de dood te halen, die óók de Messias is. Hoe dan? Nou, omdat Grieken hun verhalen bleven koesteren, ook toen het vhristendom hen bereikte. Orpheus werd al vanaf de 2de eeuw ook als Christus afgebeeld - in de gedaante van een herder. En Afrodite werd christelijk in Egypte, rond de 5de eeuw, waar de van oorsprong heilige palmboom aan de martelaren werd 'toegekend'.

Crossroads
Reizen door de Middeleeuwen
Allard Pierson Museum
Amsterdam
t/m 11/2

Middeleeuwse mengcultuur

Het Allard Pierson laat zien hoe beeldtaal vermengt op het moment dat volken met elkaar in contact komen. De tentoonstelling zit vol beelden die verhalen over Middeleeuwse mengcultuur. De beelden laten zien dat ze reisden, contact met elkaar hadden en dus wederzijdse invloed uitoefenden - al dan niet na gewelddadige conflicten. Zoals de Egyptische god (in de vorm van een hond) Anubis op een Romeinse grafsteen of een Byzantijns gewichtje met de oud-Griekse godin Tyche, die een christelijk kruis om haar nek heeft. Soms werden typische voorwerpen van de ene cultuur duizenden kilometers meegenomen naar andere landen: een 6de-eeuwse ketting werd gevonden in Duitsland, terwijl hij is gemaakt van schelpen die alleen voorkomen in de Egeïsche zee en barnsteen uit het Oostzeegebied. Volken die anderen overwinnen namen vaak de plaatselijke beeldtaal over; een toe-eigening van machtssymbolen die moest bewerkstelligen dat ze als heerser erkend werden.

Byzantijns contragewicht.

Migratie

Het museum snijdt hier hét thema uit de actualiteit aan: migratie. Zonder politiek te worden, krijgt het thema hier context: migratie is van alle tijden, net als verschuivingen van dominantie in cultuur. Dat levert vaak nieuwe taal, beeldtaal en cultuur op. Wat mensen achterlaten - de kunst, de boeken, de kleren, de kennis - verraadt onze reis- en menggeschiedenis.

Crossroads is de zevende tentoonstelling in een serie Europese museumsamenwerkingen waaraan het Allard Pierson deelneemt. Eerder maakten zij onder meer tentoonstellingen over Sicilië, de Krim en Troje. Het kleine museum draagt daarmee bij aan begrip over verschillende culturen en het ontstaan van het Europa waarin wij nu leven. Deze tentoonstelling maakt duidelijk dat er nog te weinig oog is voor deze belangrijke periode in de geschiedenis.

Braakliggend terrein

Omdat rond de 14de eeuw de Renaissance begon - letterlijk 'wedergeboorte', alsof er iets opnieuw in het leven moest worden geroepen - zijn we de Middeleeuwen bijna gaan beschouwen als een braakliggend terrein in het verleden. Als een 'sterrennacht', in de woorden van de bekende cultuurhistoricus Ernst Gombrich, waarin met de sterren de enkele kloosters werden bedoeld die de kennis van de oudheid bewaarden en doorgaven. Lange tijd stond het woord Middeleeuwen voor gebrék aan cultuur, gebrék aan kennis en gebrék aan kunst, omdat alleen de kennis van de klassieke oudheid gold als relevant. Wat natuurlijk onzin is: ook van 400 - 1400, om de periode maar ruim af te bakenen, leefden een millennium lang mensen. Het christendom breidde uit, de islam ontstond, de joodse cultuur verspreidde zich, het Oost-Romeinse Rijk bloeide, en juist in deze periode vonden grote volksverschuivingen plaats. Van Azië naar Zuid-Italië en van Afrika naar Engeland werden kunst, kennis en gewoonten meegenomen.

Crossroads pakt de moedige taak op iets van die migratiestromen te laten zien: die van de Avaren, de Merovingen, de Hunnen en de Goten, de Sassaniden en de Vikingen, de Vandalen en de Kelten. Het is een universum als dat uit kinderboeken en het is bijna schokkend te constateren hoe weinig vertrouwd de verhalen en beelden zijn, aangezien het om duizend jaar Europese geschiedenis gaat. Dit werpt nieuw perspectief op identiteitsbeleving; wij komen óók hieruit voort. Welke delen van de geschiedenis pikken we eruit om onze eigenheid te onderstrepen? Hoeveel Germaan, Vandaal, Viking of Sassanied zit in ons?

Veelheid van verhalen

Om helderheid aan te brengen in de lappendekengeschiedenis van de vroege Middeleeuwen, brengen meerdere projecties en films in de tentoonstelling volkerenstromen en conflicten in beeld, en heeft het museum zalen ingedeeld in thema's (in plaats van culturen) zoals geloof, kennis, handel en diplomatie. We zien zes persoonlijke verhalen van reizigers uit die tijd, wat helpt de afstand tot het nu te verkleinen. Een voorbeeld: de geleerde vrouw Egeria, waarschijnlijk een Spaanse vrouw uit de hogere klasse, die 5.000 kilometer aan pelgrimstochten ondernam naar Constantinopel, Jeruzalem, Egypte en Mesopotamië (het huidige Syrië) en verslagen maakte waarin ze de locaties vergelijkt met de Bijbelverhalen die er plaatsvonden. Dit was nog ruim een eeuw vóór de christelijke pelgrimstochten gewoonte werden, en voordat het Christelijke Rijk werd opgedeeld in Oost en West.

Misschien is een belangrijke reden dat we weinig weten van de vroege Middeleeuwen, dat het geen verhaal is dat zich in een notendop laat vertellen. Het is een moeilijk af te bakenen veelheid van verhalen en gewoonten. Maar dit is hoe kennis en cultuur migreerde. Elk object vertelt over het leven van mensen: hoe er olie gegoten werd in mooie stenen doodskisten, hoe er gespen gemaakt werden uit oude munten, hoe bijbelse teksten boze geesten moesten afweren. Elk voorwerp vouwt zo een cultuur en een tijd een beetje open, zodat we iets begrijpen van wie ook onze voorouders zijn geweest.


Kam van kalksteen, gevonden in Königswinter-Niederdollendorf (Duitsland).

Wat een kapsel vertelt: deze kammende krijger brengt, zo rond de 7de eeuw na Christus, de Merovingische en christelijke cultuur samen op één grafsteen. De krijger draagt een sax, een Frankisch zwaard, en wordt aangevallen door een tweekoppige slang. Lang haar stond in de Frankische cultuur voor (de hippies hadden het niet zelf bedacht) vrijheid en macht. De slang bedreigt de vrijheid. De Merovingische cultuur was een dynastie binnen het Frankische Rijk: we hebben het over de vroege zesde eeuw, toen hun koning Clovis Gallië veroverde op de Romeinen. Dat was het startschot voor een groot Frankisch Rijk dat tot de 8ste eeuw standhield, daarna nam Karel de Grote het over. De Merovingen duldden de Gallo-Romeinse bevolking en stonden gemengde huwelijken toe. Omdat ze onder Clovis christelijk werden, is ook de christelijke beeldtaal in hun kunst te vinden. Zoals achterop deze steen, waar een man in stralenkrans staat, waarschijnlijk Jezus.

Kam van kalksteen.

'Magische' schaal van keramiek, 475-525, waarschijnlijk gevonden in Irak.

Lang voordat het Islamitische Rijk er ging bloeien en Bagdad een centrum van Arabische kennis en wijsheid werd, waren wetenschap en Christendom al doorgedrongen tot Irak. Maar dat werd wel beleefd op een eigen manier, met behoud van bestaande tradities en rituelen. Dit is een 'magische' schaal, eind 5de, begin 6de eeuw: een schaal die omgekeerd bij de doden werd gelegd om boze geesten te vangen en uit te schakelen. Ze werden ook omgekeerd begraven in huizen en tuinen om het kwaad te weren. In de schaal staat in spiraalvorm een in Aramees geschreven tekst uit Psalm 91 over goddelijke bescherming: 'Wie in de schuilplaats van de Allerhoogste is gezeten, zal overnachten in de schaduw van de Almachtige', een tekst die door joden en christenen werd gekoesterd.

'Magische' schaal van keramiek.

Gouden zwaard als juweel, uit midden 7de eeuw, Kunágota (Hongarije).

De Avaren waren een nomadisch volk uit het Noorden van Turkije dat richting Europa bewoog vanaf de 6de eeuw. Op het hoogtepunt strekte hun Rijk zich uit van de Wolga tot de Oostzee. Ze waren mogelijk vazallen van de Byzantijnen. Dit Avaarse zwaard is een van de oudste grafvondsten, uit de 7de eeuw. Het zwaard is gemaakt met goudbeslag. Misschien was het puur ceremonieel, om mee te geven aan de doden. In de versieringen zijn Griekse afbeeldingen te zien; de metgezellen van Dionyssos, een gevecht tussen een man en een leeuw en de zee. Dat goudbeslag paste niet bij de identiteit van de Avaren. Dit hadden ze dus ergens anders vandaan gehaald: misschien hoorde het ooit bij een dure Byzantijnse juwelenkist.

Gouden zwaard als juweel.

Gallië en de keizer Perkament, 850-900, Fleury.

Veel teksten zijn er niet in de tentoonstelling; het zijn vooral voorwerpen die de verhalen vertellen. Maar deze is wel bijzonder. Het is een vroege kopie van De Bello Gallico, het verslag dat keizer Julius Caesar maakte van zijn Gallische veroveringen. Van de oorspronkelijke verslagen op papyrus is niks over; dit is wat we weten van Julius Caesar hier staat de inspiratie voor Asterix. De oudste kopieën werden gemaakt in de Karolingische tijd door Benedictijnse monniken. Deze kopie is uit de 9de eeuw, ver vóór de Renaissance dus. De tekst werd gekoesterd, het beschrijft een belangrijk deel van de geschiedenis van Frankrijk. Deze kopie kwam in handen van de Franse koopman Jan Six, die naar Holland verhuisde, en werd later gekocht door het Athenaeum Illustre, de voorganger van de Amsterdamse universiteit.

Gallië en de keizer.

Grieks beeld van Orpheus die de dieren betovert met zijn lier, dat ook geïnterpreteerd wordt als Christus als herder die zijn kudde redt. Marmer, 300-500, Griekenland (alleen in catalogus).

Grieks beeld van Orpheus.

Halsketting gevonden in Meckenheim (Duitsland), gemaakt van onder meer barnsteen uit het Oostzeegebied en schelpen van de stekeloester uit de Egeïsche Zee. 550-650.

Halsketting.

Kom met handvat ('trulla') met afbeeldingen van de Griekse godin Afrodite en titaan Oceanus in dezelfde familieschat werden christelijke afbeeldingen gevonden. Gevonden bij Mytilene, Griekenland, verguld zilver, 610-641

Kom met handvat.

Byzantijns contragewicht in de vorm van de Griekse godin Tyche met een Christelijk kruis om haar nek, brons en lood, 5de-6de eeuw, Constantinopel.

Byzantijns contragewicht.

De val van het Romeinse Rijk

Het Romeinse Rijk viel op twee momenten: het Westen in 476 na Christus, en het Oosten 1000 jaar later, in 1453. De aftakeling van het Rijk begon al met de dood van keizer Constantijn de Grote, de eerste christelijke keizer. Na hem kregen Oost en West aparte keizers. Germanen en Hunnen gedroegen zich in het Westen steeds zelfstandiger, in 378 stichtten de Visigoten een eigen bestuur. In 476 werd de laatste Romeinse keizer, Romulus Augustulus, op 14-jarige leeftijd afgezet en nam de Germaanse generaal Odoakar het bestuur over van de Germanen en in Italië. Het Rijk versnipperde en volken raakten op drift. Met de Val begonnen de Middeleeuwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden