InterviewAlex Halberstadt

Alex Halberstadt schreef een boek over zijn Russische familie: ‘Nu pas besef ik dat Stalin ook mij heeft gevormd’

Alex Halberstadt: ‘Het was een warme eerste ontmoeting. Tot ik mijn grootvader naar zijn verleden vroeg.’ Beeld Calla Kessler
Alex Halberstadt: ‘Het was een warme eerste ontmoeting. Tot ik mijn grootvader naar zijn verleden vroeg.’Beeld Calla Kessler

Journalist Alex Halberstadt emigreerde als kind naar de VS en wist weinig van zijn familie in Rusland. Tot hij ontdekte dat zijn grootvader lijfwacht van Stalin was geweest. Hij zocht hem op en ontdekte nog veel meer.

Stel je voor dat je erachter komt dat je grootvader de laatste levende lijfwacht van Stalin is. Het overkomt de Amerikaanse schrijver en journalist Alex Halberstadt in 2004. Hij begint een zoektocht naar zijn familiegeschiedenis die hem terugbrengt naar zijn geboorteland Rusland, naar Oekraïne, waar zijn vaders familie vandaan komt, en naar Litouwen, waar zijn Joodse moeder is geboren. In zijn onlangs verschenen boek De jonge helden van de Sovjet-Unie Een confrontatie met het verleden beschrijft Halberstadt zijn ijzingwekkende familieverhaal.

Halberstadt, in 1970 geboren in Moskou, verhuist op 9-jarige leeftijd met zijn moeder en Joodse grootouders naar New York. Weg van het heersende communisme en antisemitisme. Zijn niet-Joodse vader blijft achter in Rusland en al snel verwatert het contact met hem en de rest van de Russische familie.

In 2004 – u was 34 – kreeg u een telefoontje dat uw grootvader, die inmiddels in Oekraïne woonde, nog leefde. U wist dat niet?

‘Nee, ik had jarenlang aangenomen dat hij dood was. Ik heb weinig contact met mijn vader en hij had ook geen contact met zijn vader. Mijn grootvader was toen 93 jaar. Degene die mij belde, zei dat hij nog helemaal bij was. Ik ben journalist, en een vriend zei: waarom zoek je hem niet op en schrijf je erover? Dat heb ik gedaan.’

Hoe was het om elkaar voor het eerst te zien?

‘Het was een warme ontmoeting. Totdat ik vragen begon te stellen over zijn verleden, toen werd hij afstandelijker. Ik merkte dat hij me niet alles wilde vertellen. Hij wilde dat ik, zijn kleinzoon, hem aardig vond. Dus het werd een soort verhoor. Dat was vreemd bij iemand die je grootvader is en die je pas een paar dagen kent. Op een gegeven moment sloeg zijn vrouw Sonja met haar hand op tafel en zei: ‘Vertel hem de waarheid!’ Toen begon hij te praten.’

Voordat hij de lijfwacht van Stalin werd – van 1941 tot Stalins dood in 1953 – werkte Halberstadts grootvader (1911-2008) bij de geheime politie, de latere KGB. Hij was in 1932 als 21-jarige jongen aanwezig bij een groot banket ter viering van het derde lustrum van de revolutie. Tijdens dat diner kreeg Stalin ruzie met zijn vrouw. Diezelfde nacht werd ze dood gevonden. Of het moord of zelfmoord was, blijft een raadsel, maar het was de voorbode van de Grote Terreur van de jaren dertig: een paranoïde tijd waarin Stalin van iedere Sovjetburger een informant probeerde te maken en de geheime dienst ’s nachts aan de deur kon komen om zomaar je man, vrouw, vader, moeder of kinderen te arresteren. Halberstadt: ‘Het is onvoorstelbaar. Je kon worden gearresteerd als je vijf minuten te laat op je werk was of als je buren vonden dat je te veel lawaai maakte. Het dagelijkse werk van de zuiveringen werd gedaan door mannen als mijn grootvader.’

‘Ik denk dat ik het verhaal van mijn familie lang verkeerd heb begrepen.’ Beeld Calla Kessler
‘Ik denk dat ik het verhaal van mijn familie lang verkeerd heb begrepen.’Beeld Calla Kessler

Wat schokte u het meest aan uw grootvaders verleden?

‘Aanvankelijk wekte hij de indruk dat hij onbelangrijk was, maar ik kwam er steeds meer achter dat dat niet waar was. Hij werkte vanaf 1935 vanuit een kantoor in Loebjanka, het hoofdkwartier van de geheime politie, gevangenis en martelkamer. Aangrijpend was het verhaal hoe hij in de auto zat bij Lavrenti Beria, de gevreesde baas van de geheime dienst, die een jonge vrouw aanhield op straat, haar meenam, verkrachtte en liet verdwijnen. Mijn grootvader was daar getuige van. Maar dat hij heeft deelgenomen aan de genocide op de Tartaren, een etnische groep, heeft me denk ik het meest geraakt. Ik kon zien dat hij zich erg schaamde toen hij me hierover vertelde. Pas toen ik thuiskwam en erover begon te lezen, besefte ik hoe barbaars het eraan toe was gegaan, met schietpartijen en groepsverkrachtingen.’

Heeft hij u alles verteld wat hij heeft gedaan?

‘Nee, dat denk ik niet. Nadat ik hem had gesproken, ben ik veel onderzoek gaan doen naar de jaren dertig en veertig in de Sovjet-Unie. Het was een puzzel om erachter te komen wat er klopte van het verhaal. Ik probeerde het sceptisch te benaderen en niet alles te geloven wat hij zei. Ik denk dat wat hij me heeft verteld grotendeels waar is, ik heb geen fouten of ongerijmdheden gevonden.’

Hoe keek uw grootvader terug op de Sovjettijd?

‘Tijdens ons laatste gesprek fluisterde hij me toe dat hij iedere dag doodsbang was geweest. En terecht, want de geheime politie is meerdere keren volledig gezuiverd. Het is in die zin een wonder dat hij het heeft overleefd. Toch sprak hij ook met nostalgie over die tijd. Mensen zoals mijn grootvader, geboren voor de Russische Revolutie van 1917, hebben hun leven gewijd aan de ideeën van de Sovjet-Unie. Na de val van de Muur kregen zij plotseling te horen dat het een mislukt experiment was.

‘Hij voelde zich nostalgisch over die tijd, omdat hij toen een belangrijke baan had en een mooie toekomst. Hij ging op reis naar Iran en Europa. Hij had veel geld, prachtige maatpakken. Hij was aanwezig bij de conferentie van Jalta, hij ontmoette Roosevelt en Churchill. Toen ik hem sprak, was hij een 93-jarige gepensioneerde man die al een halve eeuw in een kleine stad in Oekraïne woonde en daar in een fabriek had gewerkt. Los daarvan moet je beseffen dat Stalin in hedendaags Rusland nog steeds een van de populairste historische leiders is.’

Voordat hij de lijfwacht van Stalin werd – van 1941 tot Stalins dood in 1953 – werkte Halberstadts grootvader (1911-2008) bij de geheime politie, de latere KGB.  Beeld Calla Kessler
Voordat hij de lijfwacht van Stalin werd – van 1941 tot Stalins dood in 1953 – werkte Halberstadts grootvader (1911-2008) bij de geheime politie, de latere KGB.Beeld Calla Kessler

Uw grootvader beschrijft Stalin als een bescheiden man, die goed luisterde en eerlijkheid en directheid waardeerde.

‘Mijn grootvader had geen persoonlijke band met Stalin. Het grootste deel van de tijd liep hij voor of achter hem, en hij hield de wacht als Stalin sliep. Hij heeft hem voornamelijk geobserveerd. Er wordt vaker over Stalin gezegd dat hij bescheiden overkwam, zich eenvoudig kleedde en op een bank sliep. Maar hij was natuurlijk een monster, verantwoordelijk voor miljoenen doden.

‘Het onderstreept voor mij hoe het leven in de Sovjet-Unie in die tijd beheerst werd door een vorm van massahypnose. Tientallen jaren na Stalins dood geloofden honderdduizenden mensen nog steeds dat het terecht was dat hun familieleden destijds waren opgepakt, omdat ze samenzweerders of spionnen zouden zijn geweest. Het is niet te bevatten hoe het leven in een totalitaire staat is.

‘Als je over geschiedenis leest, lijkt die vaak abstract. Maar toen ik eenmaal inzag dat we het verleden in ons dragen, werd het schrijven van dit boek interessanter voor me.’

Hoe bedoelt u?

‘Ik denk dat ik het verhaal van mijn familie lang verkeerd heb begrepen, omdat ik geloofde dat alle gebeurtenissen in de familie te maken hadden met persoonlijkheden: de verstoorde relaties tussen vaders en zonen, het slechte huwelijk van mijn grootouders, de relatie van mijn ouders, die eindigde in een scheiding, en mijn emigratie naar Amerika, zonder vader.

‘Nu zie ik dat veel van deze voorvallen direct zijn beïnvloed door de geschiedenis. Mijn grootvader zou een ander mens zijn geweest als hij niet voor Stalin had gewerkt. Hij zou een andere vader zijn geweest voor mijn vader, die ook geen goede vader voor mij was. Het leven van zo veel mensen is eerder gevormd door de geschiedenis dan door psychologische keuzes van individuen. In West-Europa en Amerika leven we nu in een tijd van relatieve vrede, waardoor mensen de geschiedenis beschouwen als iets dat ver weg is, iets uit boeken en films. Maar voor mijn familie en veel andere families heeft de geschiedenis een bepalende invloed gehad.’

Zo veel decennia na zijn dood heeft Stalin ook uw leven beïnvloed?

‘Ja, en dat geldt niet alleen voor mij. Het leven van zovelen in Rusland is aangetast door het verleden. Miljoenen mensen zijn in de Sovjettijd gearresteerd, vermoord of naar strafkampen afgevoerd. Ik vraag me af wat dat met een samenleving doet.

‘Het verhaal kwam voor mij tot leven toen ik las over een wetenschappelijk experiment met muizen waarin werd bewezen dat trauma’s genetisch zijn over te dragen.’

Hebt u zelf last van nachtmerries?

‘Ja, ik heb mijn hele leven al symptomen van een posttraumatische stressstoornis: de neiging om me onveilig te voelen, extreme angst zonder oorzaak, nachtmerries die steeds terugkeren. Uiteindelijk is dat trauma-onderzoek het raamwerk van mijn boek geworden, waaraan ik alles kon ophangen.’

Alex Halberstadt: ‘Ik voel me meer Amerikaan.’ Beeld Calla Kessler
Alex Halberstadt: ‘Ik voel me meer Amerikaan.’Beeld Calla Kessler

Nadat u uw grootvader van vaderskant in Oekraïne had bezocht, besloot u naar Litouwen te gaan, waar uw grootouders van moederskant vandaan komen. Waarom?

‘Toen ik eenmaal doorhad dat zo veel te maken heeft met geschiedenis, besefte ik dat ik ook mijn moeders verleden moest onderzoeken. Het leven van mijn Joodse grootouders is volledig gebroken door de Tweede Wereldoorlog, ze hebben alle twee bijna hun hele familie verloren. Mijn grootvader heeft zich zijn hele leven schuldig gevoeld omdat hij zijn moeder en broer niet heeft meegenomen op zijn vlucht. 95 procent van de Litouwse Joden werd in drie jaar tijd vermoord, na zeshonderd jaar van relatief vreedzaam samenleven. Wat hun is overkomen, heeft hun kijk op de wereld bepaald.’

Was het moeilijk van twee zulke verschillende familiegeschiedenissen één verhaal te maken?

‘Ongelooflijk moeilijk. Er zijn zo veel soorten grijs, het is niet zwart-wit. Toen ik mijn Oekraïense grootvader ontmoette, leerde ik hoe complex het was om een ​​dader te zijn in een totalitair regime waarin je zelf in angst leefde. Ik wil hem hiermee op geen enkele manier vrijpleiten van de misdaden die hij heeft gepleegd. Maar ik voelde naast walging ook sympathie voor hem.

‘Daarbij is schrijven over levende familieleden geen gemakkelijke opgave. Dit boek gaat ook over mijn eigen leven. Ik heb twaalf jaar gedaan over het schrijven, nog los van het reizen en onderzoeken. Het kostte tijd om de juiste vorm en toon te vinden. En om alles te laten samenvloeien. Het is een ongebruikelijk boek geworden, denk ik.’

Hoe zou u het zelf omschrijven? Zijn het memoires? Is het een familiegeschiedenis of eerder een autobiografie?

‘Het is een hybride boek, waarin alle vormen samenkomen. Ik kon er op geen andere manier een coherent verhaal van maken.’

U draagt het op aan uw grootouders.

‘Ja, ik heb jaren over hen nagedacht en geprobeerd te begrijpen hoe ze leefden en dachten. Ik deed mijn best me voor te stellen dat ze niet mijn ouders of grootouders waren, maar autonome volwassenen. Anders werken ze niet als personages. Als je alleen schrijft ‘mijn moeder was niet aardig tegen me’ en ‘mijn vader was er niet voor mij’, is dat oninteressant. Interessant is: wie waren ze? Wat waren hun ambities, motivaties en angsten?’

Heeft dit boek de relatie met uw vader verbeterd?

‘Nee, hij heeft het niet gelezen. De relatie met mijn vader is een verloren zaak. Dat komt door de afstand en doordat hij geen ruimte voor mij kan maken in zijn leven. Het maakt me verdrietig, maar dat is het eerlijke antwoord.’

‘Als je alleen schrijft ‘mijn moeder was niet aardig tegen me’ en ‘mijn vader was er niet voor mij’, is dat oninteressant. Interessant is: wie waren ze? Wat waren hun ambities, motivaties en angsten?’ Beeld Calla Kessler
‘Als je alleen schrijft ‘mijn moeder was niet aardig tegen me’ en ‘mijn vader was er niet voor mij’, is dat oninteressant. Interessant is: wie waren ze? Wat waren hun ambities, motivaties en angsten?’Beeld Calla Kessler

In uw boek heeft u ook oog voor zijn kant van het verhaal.

‘Natuurlijk realiseer ik me dat zijn eigen gewelddadige vader een belangrijke reden is waarom het moeilijk voor hem is om relaties te hebben. We worden allemaal gevormd door bepaalde invloeden en toch hebben we tegelijkertijd een keuze. Ik heb geprobeerd die complexiteit te laten zien, niet om schuldigen aan te wijzen. Ik denk dat boeken saai worden als je alleen goeieriken en slechteriken hebt. Dan laat je niets aan de lezer over. Die mag zelf een besluit nemen over de schuldvraag. Uiteindelijk zijn boeken bestemd voor lezers, niet voor schrijvers om hun ziel te helen.’

Voelt u zich nog Rus?

‘Ik voel me meer Amerikaan.’

Had u in Rusland kunnen wonen?

‘Ik heb vaak nagedacht over deze vraag. Mijn leven was dan volkomen anders geweest, ik was een ander mens geworden. Mijn halfzus, die in Moskou woont, is een getalenteerde dichter. Ze wilde journalist worden, maar is uiteindelijk bij een bank gaan werken. Ze zei: ‘Je kunt geen journalist zijn in een land waar je de waarheid niet mag afdrukken.’ Voor mij als journalist en homoseksueel zou het een moeilijk leven zijn geweest. Voor mensen die zich inzetten voor de vrijheid van meningsuiting, voor mensen die queer zijn, is Rusland op dit moment een gevaarlijke plek. Ik ben dus dankbaar dat mijn moeder me op mijn 9de naar de VS heeft gebracht.

‘Ik herinner me de politieke indoctrinatie uit de Sovjettijd nog. Ik leerde als 7-jarige op school hoe je een trein vol munitie van de nazi’s moest stoppen door je onder de wielen te werpen. Het is nu een ander land, maar elementen van de Sovjet-Unie zijn er nog steeds. Poetin is president voor het leven, en hij lijkt meer op Stalin dan sommigen willen toegeven.’

Wie is Alex Halberstadt?

1970 Geboren in Moskou

1979-1980 Verlaat de Sovjet-Unie en verhuist met zijn moeder naar New York.

1988-1992 Oberlin College, Ohio.

1996-1998 Studeert creative writing en poëzie aan Columbia University, New York.

2007 Boek Lonely Avenue The Unlikely Life and Times of Doc Pomus.

2020 Boek Young Heroes of the Soviet Union (De jonge helden van de Sovjet-Unie).

Alex Halberstadt is freelancejournalist en schrijft onder meer voor The New York Times Magazine, The New Yorker, The New York Times Book Review en The Washington Post.

Alex Halberstadt: De jonge helden van de Sovjet-Unie. Uit het Engels vertaald door Gretske de Haan. Uitgeverij Pluim; 377 pagina’s; € 23,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden