'Al te braaf kunnen wij niet zijn'

Stevige ritmes, opzwepende melodieën, waanzinnige klankexperimenten op drie accordeons – het Poolse Motion Trio maakte er furore mee op wereldmuziekfestivals....

Drie Poolse accordeonisten op een podium, een rij gevangenisbewaarders, een publiek van 45 langgestraften in de maximaal beveiligde gevangenis van Nantes. Dat was toch wel het hoogtepunt in een verder al buitengewoon jaar voor het Motion Trio, zegt bandleider Janusz Wojtarowicz. Spelen en een cd maken met de Britse componist Michael Nyman, een Chopin-programma arrangeren in opdracht van het prestigieuze internationale festival voor klassieke muziek van Nantes, heel opwindend, maar dat optreden in de gevangenis zit voor eeuwig in zijn geheugen gegrift. ‘Ze kwamen binnen tussen bewakers, met handboeien om. Gevaarlijke kerels met tatoeages. Na afloop kwam er zo’n moordenaar naar me toe en zei: ‘schrijf op mijn arm hoe je in jouw taal zegt: I love you.’ Wojtarowicz laat zijn stem zakken tot een gromtoon.

Zenuwachtig waren ze wel voor dit ‘concert for killers’, al cultiveren de drie voor zichzelf een ruig imago, compleet met zonnebrillen. Ze doen denken aan spelers uit een metalband, de een met een kaal hoofd, de ander met een lange paardestaart. Wojtarowicz (1971): ‘We hebben in onze webshop Motion Trio T-shirts met de tekst ‘accordions can kill’. Die hadden we maar niet aangedaan.’

Het optreden in de gevangenis, een half jaar geleden, is onderdeel van La Folle Journée, het klassieke-muziekfestival met 281 concerten in Nantes en 128 duizend bezoekers. Het muziekcircus reist naar Bilbao, Rio de Janeiro en Japan, met een programma voor het Chopin-jaar 2010 (de Poolse componist werd 200 jaar geleden geboren).

Het is 14 mei in Innsbruck, het Motion Trio is net terug in Europa. Wojtarowicz en zijn medespelers Pawel Baranek en Marcin Galazyn zullen die avond optreden voor zo’n duizend amateuraccordeonisten op het grote driejaarlijkse Europese concours. De dag erop moeten ze door naar Polen, voor een concert met de Michael Nyman band bij het Auschwitz monument in Warschau. Dan even terug naar huis in Krakow, en voorbereiden op een Poolse viering van het Chopin-jaar met La Folle Journée in Warschau. Dat zal gebeuren op 11, 12 en 13 juni. Dan brengt het Motion Trio ook de nieuwe cd uit met liveopnamen van hun Chopin-optredens in Nantes.

Chopin is geen voor de hand liggende keuze voor het Motion Trio, dat bijna vijftien bestaat en doorbrak met voornamelijk eigen composities (de meeste van Wojtarowicz) in het circuit van de wereldmuziek. Met stevige ritmes, opzwepende melodieën, waanzinnige klankexperimenten op de accordeons wonnen zij een schare fans op wereldmuziekfestivals in Europa. Het Motion Trio ging de dialoog aan met de jazz-zanger Bobby McFerrin, de virtuoze improvisator. De in 2007 overleden jazz-toetsenist Joe Zawinul haalde het trio naar Wenen in 2004, voor een festival. Waar kwam Chopin opeens vandaan?

Wojtarowicz: ‘Dat was een verzoek van het festival in Nantes. Mijn eerste reactie was: dat gaat écht niet.’ Op het conservatorium in Polen waren hij en zijn medespelers natuurlijk doordrenkt met Chopin. Met dat suffe wereldje hadden ze gebroken, niet voor niets. Bovendien, wat zou de Motion Trio sound bijdragen aan Chopin? ‘Ik heb echt een grondige hekel aan verpopte of verjazzte klassieke muziek.’ Maar het was wel een heel erg eervol verzoek. Nantes! Klassieke kopstukken. ‘Het bleef in mijn hoofd rondspoken. Wie kent Chopin beter dan wij, Poolse musici? Dat Poolse levensgevoel. Wij zien die landschappen van Chopin nog elke dag. En dan die kans voor de accordeon, eindelijk volwaardig meedoen op een klassiek podium, met Chopin, nota bene, de heilige van de klassieke pianisten. Ha! Ik kon de kans niet laten lopen. Nee.’

Wojtarowicz: ‘Ik wilde dicht bij de partituren blijven. Niet geforceerd rare dingen doen. Ik wilde ook niet meteen het klassieke publiek de tent uitjagen.’ Maar hoe werk je pianostukken om voor drie accordeons? Partituren opknippen? Wojtarowicz: ‘Zo eenvoudig is het ook weer niet. Al te braaf kunnen we niet zijn. Je moet vanavond maar luisteren.’ Die avond gaat het Motion Trio met het eerste Chopin-stuk al vlug aan de haal, na een getrouw begin volgen een grommende variatie en ritmische kloppartijen op kast en balg van hun instrumenten. Later speelt het trio een mazurka juist weer ingetogen zonder poespas. ‘Ik heb een verrassing voor jullie.’ Zo introduceert Wojtarowicz een Chopin-bewerking na een reeks Motion Trio krakers als U Dance, Pageant en Balkan Dance.

Dicht bij Chopin blijven, daar zullen de liefhebbers van klassiek anders over denken. Maar in een verslag van de Franse televisie van een Chopin-optreden van het Motion Trio in Nantes, tonen de luisteraars zich toch blij verrast. Wat een originele kijk, vindt een mevrouw; niet erg Chopin, maar wel interessant, merkt een Franse heer op.

Het Motion Trio heeft het klassieke publiek voor zich gewonnen, denkt Wojtarowicz. De overgang kwam met Michael Nyman, beroemd geworden met zijn muziek voor de films van Peter Greenaway en voor The Piano. Melodieuze minimal music, vol hallucinerende herhaling. Wojtarowicz arrangeerde een reeks stukken van Nyman voor accordeontrio, soms met piano, trombone of het gehele orkest van Nyman zelf. Daarvan kwam afgelopen najaar een cd uit van het Motion Trio met Nyman op piano en Nigel Barr op trombone.

De minimal music is altijd duidelijk aanwezig geweest in de muziek van het Motion Trio, gemengd met Oost-Europese volksmuziek, rock en jazz. Wojtarowicz: ‘Met minimal music zijn we opgegroeid. Dat was de hippe muziek, waar we stiekem naar luisterden. Opruiende muziek voor ons.’ En ook heel belangrijk: ‘De accordeon is bij uitstek een geschikt instrument voor deze muziek.’

Hij wijst op de vingervlugge loopjes, steeds weer herhaald, het eindeloos de toon kunnen vasthouden, dankzij de balg, de polyfonie die op elk instrument afzonderlijk mogelijk is, de ritmische kracht van de balg – de stuwende bas-accordeon is onontbeerlijk voor de sound van het Motion Trio. Er zit zoveel klankkleur in accordeons dat dikwijls de suggestie van elektronische muziek wordt gewekt, een reden waarom Wojtarowicz op elke cd met nadruk laat weten dat alle klanken akoestisch worden voortgebracht. Het drummen, dat in veel minimal muziek van Steve Reich of Philip Glass, een centrale rol heeft gekregen, doen de drie accordeonisten op hun kasten en balgen, of met de knoppen. Dat alles maakt een optreden van het Motion Trio tot een visueel festijn.

In de enorme loods van het congrescentrum van Innsbruck zweept het Motion Trio de amateuraccordeonisten, onder wie veel jongeren, op tot gejuich en gefluit. Dit is nog eens wat anders dan de vaak saaie muziek die voor accordeon wordt geschreven. Jongeren enthousiast maken voor zijn instrument, dat is een van de passies, zegt Wojtarowicz.

Eindelijk komt de Poolse componist Krzysztof Penderecki met een stuk voor het Motion Trio. Wojtarowicz: ‘Tien jaar geleden wonnen we al de Penderecki-prijs en heb ik hem om een compositie gevraagd. Hij aarzelde: ‘Nou, componeren voor accordeon.’

Ik sprak Penderecki er vorig jaar weer eens op aan: ‘Bedenk wel, je kunt ook wéér een strijkkwartet componeren. Maar hoe zullen mensen zich dat herinneren: o ja, het zoveelste strijkkwartet. Strijkmuziek is uitgeput, accordeonmuziek is een braakliggend terrein. Als u voor ons schrijft zullen mensen zeggen: Penderecki, van die compositie voor accordeontrio!’ Hij doet het.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden