Akten in steen

Als hij een steen maakt zit beeldhouwer Hans 't Mannetje in zijn eigen paradijs. 'Waar de steen daarna terechtkomt, is een tweede.' Amsterdam, de stad met de meeste gevelstenen, telt er 865....

'Mijn opdracht is gevelstenen hakken', zegt beeldhouwer Hans 't Mannetje. 'Ik wil er driehonderd halen.' Hij maakte er tot nu toe 123, in 29 jaar. Hij is 54 en hoopt tot zijn 85ste in hetzelfde tempo door te hakken om zijn levenstaak te volbrengen.

Amsterdam, de stad met de meeste gevelstenen, telt er 865. Daarvan zijn er 54 van zijn hand. Sommige zijn vaste pleisterplaatsen voor groepjes toeristen die onder leiding van een gids de stad bekijken. Zoals De omgekeerde wereld op de Lindengracht.

Nestjes met jonge vissen zitten er tussen de takken van een lindenboom. De Lindengracht is een van de grachten die aan het begin van deze eeuw gedempt zijn. Een gracht zonder water: dat gegeven inspireerde 't Mannetje tot een steen in de zeventiende-eeuwse traditie van emblematische prenten. De ezel op de bok bij de voerman, de vissen die nestelen in de boom: de omgekeerde wereld. Zo zit achter vrijwel iedere steen van 't Mannetje een verhaal, geworteld in de geschiedenis.

Hij blaast antieke spreekwoorden nieuw leven in en behoedt de straatroep van de joodse voddenkoopman voor het verdwijnen in de vergetelheid. 'De straatroep van Meyer Lipschits', staat gebeiteld boven een gouden notenbalkje op een terrakleurige ondergrond.

De steen staat in zijn atelier, aan de rand van Zutphen, te wachten op een geschikte plek. Het is één van de stenen die hij zonder opdracht maakte, omdat hij gefascineerd is door kennis die op het punt staat te verdwijnen. 'Nu zijn er nog mensen die zich die melodieuze straatroepen herinneren van de kooplieden die met handkarren door de steden trokken. Binnenkort weet niemand meer hoe dat klonk.'

Zijn honderdste gevelsteen is een eigen interpretatie van de bijbeltekst 'stenen voor brood'. Welke vader geeft zijn zoon stenen als hij om brood vraagt, luidt de tekst. 'Ik heb stenen nodig voor m'n brood', zegt 't Mannetje. Zijn 'jubileumsteen' is ingemetseld in het bouwkunde-gebouw van de Hogeschool Amsterdam, aan het Waterlooplein.

Hij werd aan de Rijksacademie in Amsterdam opgeleid tot beeldhouwer, maar zo noemt hij zich nooit. Het beeldhouwwerk dat in de mode was toen hij van de academie kwam, begin jaren '60 was 'gelikt, pathetisch'. De gevelstenen die overbleven van oude panden die werden afgebroken in de Nieuwmarktbuurt, waren 'anarchistisch, surreëel, ontzettend spannend'. Ze boeiden hem meer dan het modieuze beeldhouwwerk. 'Ik ging werken in de restauratie, omdat ik vind dat je als beeldhouwer veel kan leren van wat men vroeger maakte.'

De door hem herstelde gevelstenen van afgebroken huizen uit de Nieuwmarktbuurt, sieren nu gevels op andere plekken in de binnenstad. Bijbelteksten, in de zeventiende eeuw een geweldige bron van inspiratie, vindt hij 'leuk om uit te putten'. Markus 4, vers 14 prijkt aan de gevel van een pakhuis op het Amsterdamse Prinseneiland onder een fraai gebeitelde boot: 'Laat velen welvaren.' De bewoner van het huis is een zakenman die boodschappen doet per bootje. 'Als je relateert aan een bijbelverhaal, ben je bezig in een traditie. Een beeld zonder meer is haast niks, je moet het kunnen benoemen. Woorden roepen beelden op.'

De tekst is ook van oudsher het uitgangspunt van de gevelsteen: er wordt medegedeeld wat er in dat huis te koop is, letterlijk of figuurlijk. In heel West-Europa gebeurde dat met uithangborden, maar vooral in Nederland ontwikkelde zich de gevelsteen. De oudste dateren uit de zestiende eeuw. Een gevelsteen wordt ook wel 'een akte in steen' genoemd: hij legt ter plaatse iets officieel vast. Natuurlijk hakte 't Mannetje ook een 'akte in steen': voor een notariskantoor. De handtekening van de twee notarissen staat er onder, in dezelfde steen gehakt.

Gefascineerd door taal, put hij inspiratie uit de experimenten van Roemer Visscher, Hooft en Cats. 'Moet je voorstellen: het Nederlands werd in de zeventiende eeuw opeens toegankelijk als geschreven taal. Voor die tijd schreef men in het Latijn, er bestonden nauwelijks teksten in de volkstaal. Opeens waren ze allemaal intensief bezig met de betekenis van woorden. De tijd van de Rederijkers, de Statenvertaling van de bijbel. Later is die fascinatie weer weggezakt.'

Overal waar in die tijd Nederlandse kooplieden gezeten hebben, van de Engelse Noordkust tot de Poolse havenstad Dantzig, zijn gevelstenen met bijbelteksten te vinden. De gevoeligheid voor woordspelingen, zo sterk ontwikkeld in de zeventiende eeuw, heeft Hans 't Mannetje van nature. Daaruit ontstaan surrealistische beelden.

Een 'geheugenis' is voor hem een nis die een herinnering vasthoudt. En net zo goed als er een 'wanklank' is, is er een 'wankant': de foute kant. Hij vertaalt dat in een stuk ruw gehakte natuursteen, ingemetseld tussen bakstenen. Hij hakt zijn stenen uit bianco del mare, harde kalksteen uit het Middellandse Zeegebied. 'Ik kom fossielen tegen van 165 miljoen jaar geleden. Zo oud is die steen waar ik dagelijks mee omga. Ik leef dus voortdurend 165 miljoen jaar terug.'

Als hij een steen maakt zit hij een aantal weken in zijn eigen paradijs, zegt hij. 'Waar de steen daarna terechtkomt, is een tweede.' Heel vaak in Amsterdam, waar men een interessante speurtocht kan maken langs zijn gevelstenen. Maar ook wel eens op de hoek van de Bollemanssteeg in Leeuwarden, bijvoorbeeld.

In die steeg had in de middeleeuwen de stadsstier zijn onderkomen. 't Mannetje: 'Een middeleeuws K.I.-station, dus.' Bolle was in die tijd het woord voor stier, de bolleman de man die de stier verzorgde. De maker van de gevelsteen had er plezier in om duidelijk te maken dat het symbool van de mannelijke vruchtbaarheid oorspronkelijk de ballen waren. 'Iedereen denkt bij fallus en fallussymbool nu aan een piemel. Maar bal en bull komen van het Griekse woord phallus.' Waarvan akte, in steen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden