Aki Kaurismäki heeft zijn eigen filmgenre gecreeërd

'Ik maak films, dat is iets anders dan een filmmaker zijn'

Als het kan ontregelt hij elk interview. Achttien films regisseerde Aki Kaurismäki, altijd stijlvast. En nu is er zijn laatste, over vluchtelingen. Het is hem ernst.

Aki Kaurismäki. Beeld EPA

Het interview met Aki Kaurismäki begint een uur later dan gepland, zegt de licht-panikerende publiciteitsman aan de telefoon. Het is halverwege de middag en ik denk aan de collega die vertelde dat de Finse regisseur eigenlijk alleen 's ochtends aanspreekbaar is - dat heeft iets te maken met de inname van grote hoeveelheden wijn gedurende de rest van de dag, beginnend bij het ontbijt.

Kaurismäki (60) staat bekend als notoire ontregelaar van interviews, persconferenties en prijsuitreikingen, tot zover komt het telefoontje tijdens het filmfestival van Berlijn niet als verrassing. Eerder deze dag spoorde hij op de persconferentie van zijn nieuwste film The Other Side of Hope zijn vaste Finse acteur Sakari Kuosmanen aan om een Finse tango te zingen - Kuosmanen ging plechtig staan en zong uit volle borst. Fameus is Kaurismäkis boycot van de Oscaruitreiking van 2003, waar zijn film The Man Without a Past was genomineerd voor beste niet-Engelstalige film. In een land dat zojuist Irak was binnengevallen had hij niets te zoeken, vond de regisseur.

Eigen genre

Je zou kunnen zeggen dat de Fin de afgelopen drie decennia zijn eigen genre creëerde, zo uitzonderlijk stijlvast en consistent zijn de achttien films die hij schreef en regisseerde. Noem het absurdistisch sociaal realisme: droogkomische en tegelijk mooi-droevige verhalen over luciferfabrieksarbeiders, supermarktcaissières en schoenpoetsers, over maffe rockers, een dakloze zonder geheugen en nu ook vluchtelingen.

In The Other Side of Hope, na Le Havre de tweede film in een beoogde trilogie over vluchtelingen in Europa, toont Kaurismäki hoe de jonge Syriër Khaled clandestien per kolenboot arriveert in Helsinki. Tegelijk vertelt hij het verhaal van de gescheiden Finse vijftiger Wikström. Khaled zoekt werk en Wikström heeft net een restaurant geopend. Kaurismäki toont hun wederzijdse toenadering in zijn typerende, extreem overzichtelijke en opgeruimde stijl, met scènes als schilderijtjes, bij voorkeur gesitueerd in rokerige jarenzeventigcafés.

Tekst gaat verder na foto.

Kaurismäki's laatste juweeltje: The Other Side of Hope

In Kaurismäki's laatste juweeltje wordt een realistisch vluchtelingenrelaas prachtig gecombineerd met slapstick. Het lijkt alsof in The Other Side of Hope twee films naar verzoening zoeken. Lees hier de recensie van The Other Side of Hope.

Sherwan Haji als Khaled in The Other Side of Hope.

Die gortdroog opgediende, lichtvoetige kneuterigheid betekent niet dat de filmer zijn onderwerp op de hak neemt. Een tv in The Other Side of Hope toont oorlogsbeelden uit Syrië, zoals in Le Havre een nieuwsreportage over de ontruiming van een vluchtelingenkamp voorbijkwam. Achter Kaurismäki's humor schuilen oprechte boosheid en verdriet.

Voor de deur van het hotel waar Kaurismäki zijn bezoek ontvangt, staan twee journalisten te roken. Er is nieuws: Kaurismäki vertelde de Finse pers zojuist dat hij is gestopt met het maken van films. 'Hij is in een goede bui, hoor', verzekert een van de journalisten desondanks. De regisseur kondigde wel vaker aan te willen stoppen, in 1994 voor het eerst.

Vriendelijk antwoord

Na anderhalf uur meldt Kaurismäki zich in de volle lobby van het hotel. Hij oogt verfomfaaid: vlekkerig gezicht met hangende plooien, de ogen bloeddoorlopen. Hij grijnst zijn bruine tanden bloot en sloft theatraal met hangende schouders en gebogen hoofd voorbij. Eenmaal tegenover hem, in een aangrenzend kamertje, vraagt hij of de journalisten wijn willen. We nemen het aanbod aan en proosten op de film.

Zijn film kun je zien als een kalm en vriendelijk antwoord op het harde antivluchtelingensentiment in Europa. Maakt hij zich boos? 'Ik ben woedend op Europa. We zijn bloody onbeleefd geworden. Er zijn mensen op de vlucht omdat ze anders sterven, op de vlucht voor geweld, in levensgevaar. Als deze shit niet eindigt, wil ik geen Europeaan meer zijn. Dan zwem ik weg. Naar een plek waar ik met mijn tanden een vis kan vangen.'

Kaurismäki praat traag, laat secondenlange stiltes vallen. Of hij begint aan een onverstaanbare verhandeling over de zon, om af te sluiten met: 'Dit beantwoordde uw vraag niet echt, hè?' Een vraag over de livemuziek in zijn film, gespeeld door morsige rockers in dito cafés, beantwoordt hij met een anekdote over zijn tienerjaren. 'Harri Marstio, die in de film een lied zingt over Finse droefenis, is mijn enige nog levende, echte vriend. We hebben elkaar op het schoolplein ontmoet. Ik was 13. We dronken het goedkoopste bier en waardeloze wijn. Later kocht ik een motor. Een Engelse Ariel Red Hunter 500. Om mijn hoofd te koelen.'

Hij lijkt geen spat veranderd sinds het beeld dat de Engelse journalist Jonathan Ross van hem schetste in een fraaie korte tv-documentaire uit 1990. (Bekijk de documentaire hieronder.) Daarin omschrijft een Finse filmfestivaldirecteur Kaurismäki's publieke optredens als 'act en verdedigingsmechanisme'. 'Hij zegt dat al zijn films shit zijn, doet alsof hij mensen het liefst zou verbieden naar zijn films te kijken. Met die houding is hij tot nu toe zeer succesvol geweest.'

Tekst gaat verder na video.

Persconferentie

Op de persconferentie oogt de regisseur deze ochtend alert. Over de invloed van The Other Side of Hope op het immigratiedebat zei hij: 'Ik hoop dat ik de drie mensen die mijn film zullen bekijken kan laten zien dat we allemaal mens zijn. Vandaag zijn Syriërs de vluchtelingen, wellicht bent u er morgen één.'

Hij had ruzie met zijn ouders omdat hij films wilde maken, vertelt hij. Waarom laat hij in het midden. 'Maar ik ben nooit filmmaker geweest. Ik maak films, dat is iets anders dan een filmmaker zijn.' Stilte. 'Sorry, ik was weer aan het motorrijden, in mijn hoofd. Ik rijd nog altijd, op zondagen. Maar dat is privé.' Dan: 'Vergeleken met de echte filmmakers stel ik niets voor. Ik zit de rest maar in de weg.'

De publiciteitsman waait wat met zijn handen: tijd voor de laatste vraag. Kaurismäki: 'We zitten midden in een interview!' Snel terug naar The Other Side of Hope. Er zit geen diepere betekenis achter het moment waarop Khaled onder de kolen vandaan kruipt, zegt de regisseur. 'In mijn vorige film Le Havre arriveert een vluchteling per containerschip in Frankrijk. Ik wilde deze film vergelijkbaar beginnen. Destijds beweerde ik dat ik graag een havenstadtrilogie wilde maken. Maar nu is dat opeens een vluchtelingentrilogie geworden.'

Zonder derde deel, benadrukt hij. Kaurismäki is klaar met het maken van films, al zou hij daar na afloop van het interview zomaar weer anders over kunnen denken. 'Dit is mijn laatste grap - een trilogie met slechts twee delen.'

Twee dagen later wordt Kaurismäki tijdens de prijsuitreiking op het filmfestival uitgeroepen tot winnaar van de Zilveren Beer voor beste regisseur. Wankelend staat hij op, de presentator brengt de prijs naar zijn stoel. Kaurismäki doet alsof hij hem in de zak van zijn colbert wil stoppen en brengt de Beer vervolgens als microfoon naar zijn mond: 'Dames en heren, veel dank.'

Filmselectie Aki Kaurismäki

1983 Crime and Punishment

1989 Leningrad Cowboys Go America

1990 The Match Factory Girl

1996 Drifting Clouds

2002 The Man without a Past

2006 Lights in the Dusk

2011 Le Havre

2017 The Other Side of Hope

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.