REPORTAGEDe Bob Ross-methode

‘Ah, daar vliegt een zwerm vogels’, zegt de cursusleider opgewekt als ik een bergtop verkloot. Het is mijn eerste ‘gelukkige ongelukje’ van de dag

Anna van Leeuwen (links) aan het werk tijdens de Bob Ross-cursus in Marknesse.Beeld Eva Faché

Hoe kan het dat het imperium van de Amerikaanse tv-schilder en cultfiguur Bob Ross 25 jaar na diens dood nog steeds springlevend is? Om daarachter te komen nam kunstredacteur Anna van Leeuwen deel aan een cursus bij een gecertificeerd Bob Ross-docent.

‘Zeg het hardop! Jouw werk zal nóóit in een museum hangen, Bob!’ Tv-presentator Phil Donahue probeerde in 1994 collega-tv-ster Bob Ross uit de tent te lokken. De schilder bleef rustig, zoals we hem kennen, en antwoordde kalm: ‘Nou, misschien gebeurt dat wel. Maar waarschijnlijk is het niet in het Smithsonian.’ Ross overleed in 1995 aan lymfeklierkanker, hij was toen 52 jaar oud.

25 jaar later is duidelijk geworden: Donahue kreeg ongelijk, en Ross zelf ook. In 2018 werden vier van zijn schilderijen – zijn oeuvre schijnt in totaal zo’n dertigduizend doeken te omvatten – aan de collectie van het Smithsonian Museum of American History toegevoegd. Let wel: als Amerikaanse geschiedenis, niet als kunst. 

In ons eigen Gorssel wordt vanaf deze week wél een museale kunsttentoonstelling aan zijn oeuvre gewijd. Museum More, gericht op modern realisme, heeft de Europese primeur. De doeken worden uitgeleend door Bob Ross Inc., een bedrijf dat floreert en handelt in schilderbenodigdheden, cursussen en licenties – wereldwijd zijn er zo’n vierduizend gecertificeerde Bob Ross-docenten. 

Is het dan tijd de schilder met zijn ‘happy trees’ bloedserieus te gaan nemen? En hoe dan? Wie was die Bob Ross nou eigenlijk, en wat stond hij te doen? 

Bob Ross (1942-1995) is tegenwoordig vooral een cultfiguur. Geliefd om zijn aardige stem, zijn opmerkelijke coupe, zijn telkens terugkomende zinnetjes (‘Let’s put a happy tree there’) en zijn motto ‘There are no mistakes, only happy accidents’. Uniek in zijn soort en wereldberoemd. En hij is nog lang niet voorbij zijn houdbaarheidsdatum: zo keken in 2015 5,6 miljoen mensen naar een streamingmarathon van Bob Ross op onlineplatform Twitch. 

Als passieve fan heb ook ik heel wat tijd met de schilder doorgebracht – op de bank, zonder kwast, lekker rustgevend. Het schijnt dat de meeste mensen zijn programma, waarvan 403 afleveringen verschenen, zo consumeren. Slechts een paar procent probeert daadwerkelijk de instructies te volgen. Maar dat is, gezien de grote schaal waarop zijn afleveringen nog steeds worden bekeken, alsnog een aanzienlijk gezelschap.

Bob Ross in de studio, ca. 1989.Beeld Bob Ross Inc.

In het doorwrochte boek Happy Clouds, Happy Trees: The Bob Ross Phenomenon proberen twee Amerikaanse hoogleraren Ross te duiden. Ze vergelijken hem bijvoorbeeld met Sint-Franciscus (vanwege zijn liefde voor dieren), popkunstenaar Andy Warhol (de American Dream plus een iconisch kapsel), maar ook, en die zag ik niet aankomen, met de film The Hangover Part II (repetitief, maar toch een kassucces). Uiteraard wordt Ross ook met Jezus vergeleken (ook Ross’ vader was timmerman) en welja, zelfs met God: hoe Ross in zijn programma uit het donker opdoemt en begint met Het Licht op zijn (Zijn?) doek.

Razend interessant, maar het blijft behoorlijk theoretisch. Daarom ga ik naar Marknesse, niet om over Bob Ross na te denken, maar om Bob Ross ‘te doen’. Dat blijkt de beste manier om hem te leren begrijpen. 

Doe het zelf

Zin om ook zo’n mooie besneeuwde berg met dennenbomen te maken? In de aflevering Reflections (seizoen 2, aflevering 8) van The Joy of Painting doet Bob Ross het voor. Kijk maar op YouTube, en zet het filmpje tussendoor gerust even op pauze. 

Les 1: Afrossen

Het is nog vroeg. Wat Bob Ross in zijn televisieprogramma in 27 minuten deed, daarvoor krijgen wij vandaag vijf uur de tijd. Cursusleider Riek van de Bor (58) is officieel gecertificeerd Bob Ross-docent. In haar Galerie de Voorst, een grote loods in Marknesse vol knutsel-, hobby- en schildermaterialen, hangen prominent negen ingelijste certificaten. In elke discipline – landschappen, dieren, bloemen – is ze ‘goud’. Op de kwasten waarmee we schilderen prijkt het logo van Bob Ross Inc. Ook in het piepklein herken ik meteen de lachende man met zijn baard en zijn bos krullen.

Niet alles gaat vandaag zoals op tv. Hoe Bob Ross de ‘devil’ uit zijn kwasten slaat als hij ze tussendoor schoonmaakt, dat doffe, vliegensvlugge getik? Dat kan niet in haar cursus. ‘Dat is niet gezond, met die verfverdunner.’ Er staat wel een emmer, met een rekje om de kwasten op schoon te slaan. ‘En dat noemen we dan afrossen’, zegt Van de Bor met een glimlach.

Bertine (43) staat tegenover me klaar achter haar schildersezel. Zij is een actieve fan, terugkerende klant, soms assisteert ze Van de Bor. Ze houdt van de snelheid en eenvoud van het Bob Ross-schilderen: ‘Al zijn de bergen erg lastig.’ In het voorbeeldschilderij dat klaarstaat tel ik vier bergtoppen. Oef.

Les 2: Liquid White

Het doek is al wit, maar wij doen er nog wat witte verf op, met onze platte, brede ‘2 inch-kwast’. Deze witte laag, Liquid White, is essentieel. Op YouTube zag ik een creatieve influencer die deze stap oversloeg, toen ze aan haar eerste Bob Ross-doek begon. Een dramatische vergissing, ze moest opnieuw beginnen. ‘Dan kun je de verf niet verplaatsen’, zegt Van de Bor.

De witte laag, Liquid White, is essentieel. ‘Anders kun je de verf niet verplaatsen’, zegt Van de Bor.Beeld Eva Faché

Die natte ondergrond hoort bij de gepatenteerde wet-on-wet technique: natte olieverf op natte olieverf, snel werken en mengen op het doek. Niet dat Ross nat-in-nat heeft uitgevonden; Rembrandt kende de techniek al, Frans Hals, Vincent van Gogh en Claude Monet waren er ook al fan van voordat het op televisie kwam. Zij noemden het waarschijnlijk alla prima. Ross kent de techniek zelf overigens wel van tv – ja, echt (zie Les 4).

Les 3: Een zwerm vogels

‘Ik raak hier echt gestresst van’, zucht Bertine aan de overkant. Die bergen zijn inderdaad verdomde lastig. Met ons mes moeten we ‘een rolletje bergmix’ pakken, een voorgemengde kleur. Daarmee vegen we zo, huppekee, een berg op het doek. Tenminste, zo gaat het bij onze docent. Bertine en ik sjorren en sleuren met minder succes aan de verf.

Van de Bor is natuurlijk Bob Ross niet, maar wat ze goed van hem heeft overgenomen, is die bemoedigende toon. Over een wolk die niet wordt hoe ik hem wilde hebben kan ze me meteen geruststellen: ‘Geen probleem, daar komt straks een hele berg overheen.’ En nu ik ook een bergtop heb verkloot, zegt ze opgewekt: ‘Ah, daar vliegt een zwerm vogels.’ Het is mijn eerste ‘gelukkige ongelukje’ van deze dag.

Les 4: Sneeuw schuiven

‘Nu pak ik op het mes een rolletje wit, en dan maak ik, zo, wat sneeuw op berg, en dat wit trek ik helemaal naar beneden.’ Besneeuwde bergtoppen zijn een onmisbaar onderdeel van de landschappen van Ross. Mijn sneeuwberg wordt eerst een bobsleebaan, gelukkig kan Van de Bor mijn berg ‘corrigeren.’ Ze vertelt: ‘Mensen zeggen vaak dat het een soort fantasielandschappen zijn, maar ik zag de serie Gold Rush op Discovery Channel; in Alaska heb je écht zulke landschappen en zulke blauwe luchten.’

Cursusleider Riek van de Bor, officieel gecertificeerd Bob Ross-docent.Beeld Eva Faché

Bob Ross was 21 jaar toen hij voor het eerst sneeuw zag. Hij verhuisde vanuit Florida naar Alaska voor zijn werk bij het Amerikaanse leger. Ross was diep onder de indruk van het landschap en schilderde graag in zijn vrije tijd. Via de United Service Organizations, een liefdadigheidsorganisatie die militairen ondersteunt met amusement (bijvoorbeeld: Marilyn Monroe voor een zaal uitzinnige soldaten), volgde Ross een schildercursus. Hij was een lastige leerling: zijn docenten hadden een voorkeur voor abstract, maar Ross niet. Zijn schilderijen met Alaskaanse landschappen verkocht hij aan toeristen. Soms schilderde hij voor toeristenwinkels landschapjes op de achterkant van een goudpan.

Toen Ross 32 was, zag hij in een café op de televisie een man die figuratief schilderde in zijn programma The Magic of Oil Painting. Het was Bill Alexander, een immigrant uit Duitsland die succes had met cursussen, zijn tv-programma en zijn eigen schildermaterialen. Alexanders schilderstijl was opvallend: hij werkte nat-in-nat; zo kon hij heel snel een mooi tafereeltje maken, in een cursus of een demonstratie. Het motto van zijn bedrijf: ‘You can paint, we promise!’

Dat sprak Ross wel aan; niet veel later verliet hij het leger en ging hij voor Alexander werken. Maar algauw verliet hij Alexanders schilderimperium weer en ging op tournee met zijn eigen cursussen. In 1983 kreeg Ross zijn eigen televisieprogramma, The Joy of PaintingIn de eerste aflevering bedankte hij Alexander nog voor het leren van de nat-in-nattechniek. Maar naarmate Ross meer succes kreeg, liep de rivaliteit steeds hoger op. Toen hij in 1991 door The New York Times werd geportretteerd, wilde de tv-schilder niet eens meer vertellen van wie hij de kunst had afgekeken: ‘Nu is hij onze grootste concurrent.’ Alexander reageerde in hetzelfde artikel verbitterd: ‘Hij heeft me verraden. Ik heb hem opgeleid en hij doet mij na. Wat me dwarszit is niet zozeer dat hij me heeft verraden, maar dat hij denkt dat hij het beter kan.’

Bob Ross, Mountain Summit (ca. 1987).Beeld Bob Ross Inc.

Maar misschien was Ross ook gewoon beter? Of deed hij het beter op tv? Op een foto waarop beide televisieschilders in gelukkiger tijden samen poseren zien we Ross die er, goedlachs in een strakke spijkerbroek, uitziet als een sexy filmster, terwijl Alexander (27 jaar ouder), tja, zijn saaie Duitse oom lijkt. 

Dierenvriend

Bob Ross was een grote dierenvriend. Hij had een tijd lang zelfs een grondeekhoorn als huisdier; die heette Peapod en ging overal mee naar toe, ook naar de televisiestudio.

Dat Bob Ross bovendien een sterk ontwikkeld zakelijk instinct had, blijkt het duidelijkst uit zijn alom bekende coupe. Toen de schilder rondreisde, nam hij een permanent om te besparen op de kapper. Langzaam maar zeker werd hij geliefd en herkend om zijn look, die ook op de schildersspullen kwam te staan. Daarom hield hij die vreemde grote bos haar, ook al kreeg hij er zelf, volgens zijn zakenpartner, een hekel aan. 

Les 5: Mist

Dankzij de correcties van Van de Bor ben ik dik tevreden over mijn berg met sneeuwtoppen, die nu in het felle blauw (lucht en water) zweeft. We gaan mist maken, door met een schone droge kwast zachtjes over het doek te bewegen. Het handige van de nat-in-nattechniek is dat schoonheidsfoutjes zich gemakkelijk laten wegvegen.

‘Het handige van de nat-in-nattechniek is dat schoonheidsfoutjes zich gemakkelijk laten wegvegen.’Beeld Eva Faché

Mist was ook buiten Ross’ schilderen een strategie van het bedrijf Bob Ross Inc. Het privéleven van de schilder is in nevelen gehuld. En dan gaat het niet om bepaalde details of anekdoten, nee, zelfs de contouren zijn vaag. Zo was Ross twee óf drie keer getrouwd en heeft hij een, twee, óf – volgens andere betrouwbare bronnen – drie zoons gekregen. Ergens lees ik dat hij in het leger drilinstructeur was; volgens een andere bron hield hij medische dossiers bij. In ieder geval nam hij zich voor om nooit meer te schreeuwen toen hij het leger verliet. 

Les 6: Dennenbomen

De Bob Ross-schilderijen zijn befaamd, maar werden nooit echt serieus genomen door de kunstwereld. Ze waren natuurlijk weinig actueel, en bovendien was abstract de mode. De niets-aan-de-handscènes lijken een schoolvoorbeeld van kitsch. 

De laag kitsch, zo ontdek ik terwijl ik schilder, dat zijn de dennenbomen. Voordat die erop staan, zou mijn doek bijna in een modern museum kunnen hangen. Maar zodra ik de dennenbomen aanbreng – een heerlijke stap, zachtjes het doek aanraken met de waaierkwast – verandert de sfeer totaal. Plotseling denk ik aan Kerst, ansichtkaarten en modelspoorbanen, die hebben ook altijd van die koddige boompjes.

Ross deed bovendien iets wat in het huidige kunstonderwijs taboe is: hij leerde de cursist hem na te doen. En hij deed zichzelf na. Terwijl hij in zijn tv-programma stond te schilderen (in één take; soms maakte hij wel vier afleveringen op een dag), keek hij naar een voorbeelddoek dat hij vooraf had gemaakt. Na afloop maakte hij dan nog een ‘netter’ werk voor in zijn cursusboeken. In de 403 afleveringen die Ross maakte van The Joy of Painting is ook geen artistieke ontwikkeling te ontwaren.

In de kunstwereld wordt juist originaliteit hoog gewaardeerd. Onlangs onthulde een kunsthistoricus dat de vroegste schilderijen van Edward Hopper (1882-1967), die werden gezien als voorbeelden van zijn bijzondere, oorspronkelijke talent, in feite kopieën zijn van schilderijen die de Amerikaanse schilder kennelijk bewonderde. Hopper-experts moesten in The New York Times deze ‘jeugdzonde’ proberen te verdedigen.

Misschien moeten we de resultaten van Ross’ kunde binnen onze huidige maatstaven niet zo zeer beschouwen als schilderkunst, maar eerder als performancekunst of actionpainting. De auteurs van Happy Clouds, Happy Trees suggereren dat het om relational aesthetics gaat: sociale kunst waarin toeschouwers deelnemers worden, zoals de pingpongtafel van de Thaise kunstenaar Rirkrit Tiravanija, die onlangs in de hal van het Stedelijk Museum Amsterdam stond. Dat is wederom een interessante theorie. In ieder geval lijkt het oeuvre van Ross weinig invloed te hebben gehad op de hedendaagse schilderkunst, en op relational aesthetics net zomin. 

Het eindresultaat.Beeld Eva Faché

Les 7: Een waterval

Vlak voor het einde van de les ontstaat ‘gelukkig ongelukje’ nummer twee. Onder in mijn berg zit een blauwe vlek. Van de Bor pakt vlug wat wit op haar waaier en trekt in één simpele beweging zomaar een watervalletje op mijn doek. Het is magisch, alsof ik even heel dicht bij de meester zelf ben. 

Toen Van de Bor haar opleiding volgde, in 2004, had ze nooit verwacht dat Bob Ross jaren later nog steeds zo populair zou zijn. Ze geeft geregeld demonstraties en wordt ingehuurd voor bedrijfsuitjes; ze gaf les in een tbs-kliniek en ook aan kinderen. Momenteel bezint ze zich vanwege de coronamaatregelen op onlinecursussen. Ze geeft principieel geen lessen die korter zijn dan anderhalf uur: ‘Dat is niet leuk.’

Bob Ross met een van zijn vele schilderijen.Beeld Bob Ross Inc.

Na het voltooien van een Bob Ross-achtig doek in vijf uur tijd lijkt het inderdaad behoorlijk wreed dat Ross’ tv-programma slechts een halfuur duurde (ter herinnering: de tv kon niet op pauze). Terwijl sommigen in slaap suften bij die aardige stem, stonden anderen met een kwast in de hand tegen de televisie te schelden, stel ik me nu voor. Maar het programma had natuurlijk nooit een succes kunnen worden als een aflevering vijf uur duurde.

Met haar telefoon maakt Bertine tevreden een foto van het eindresultaat op haar schildersezel: ‘Op de foto ziet het er beter uit.’ ‘Ja, bij Bob moet je niet van dichtbij kijken’, bevestigt Van de Bor. De opbouw van het schilderij is natuurlijk een optische illusie, die gaat verloren als je te dicht op de verf staat. Misschien werkte de magie van Ross daarom zo goed via het televisiescherm? Toch gaan beide vrouwen straks zeker naar Museum More, om de kunst af te kijken. 

Bob Ross – Happy Painting, 8/11/20 t/m 11/4/2021, Museum More, Gorssel.

Bob Ross Experience

Afgelopen weekend opende in Muncie, Indiana (VS), de Bob Ross Experience. In Muncie werd The Joy of Painting opgenomen. Liefhebbers van Bob Ross kunnen daar nu een speciale tentoonstelling bezoeken, de tv-studio bekijken (in ere hersteld), een schilderworkshop volgen en zelf een ‘blouse zoals Bob Ross aanhad’ aantrekken. 

Bob Ross.Beeld Bob Ross Inc.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden