Boeken

Afscheid nemen blijft een lastige kunst, ook in de politiek ★★★☆☆

De bundel Slotakkoord inventariseert drie manieren waarop politici de politiek verlaten – van abrupt tragisch tot weltevreden.

Minister W.K.N. Schmelzer van Buitenlandse Zaken naast zijn Franse ambtgenoot Robert Schumann tijdens een persconferentie na de bijeenkomst van EEG-ministers in Den Haag. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Minister W.K.N. Schmelzer van Buitenlandse Zaken naast zijn Franse ambtgenoot Robert Schumann tijdens een persconferentie na de bijeenkomst van EEG-ministers in Den Haag.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

In de nacht van 13 op 14 oktober 1966 deed de moderne tijd zijn intrede in de Nederlandse politiek. Tot dan was het politieke bedrijf iets geweest dat zich op enige afstand afspeelde, en via krantenberichten met vertraging de burger bereikte. Bij de crisis die de geschiedenis zou ingaan als de Nacht van Schmelzer, waren tv-camera’s aanwezig. Zo kon de thuisblijver zien hoe de koele, strategisch vaardige KVP-leider Schmelzer afrekende met de emotionele, tragische premier Cals. De thuisblijver wist genoeg: zijn sympathie ging uit naar Cals, Schmelzer werd, met dank aan cabaretier Wim Kan, een gladde teckel.

‘Na de nacht van Schmelzer is het met Schmelzers politieke positie nooit meer helemaal goed gekomen’, constateert de Leidse hoogleraar Henk te Velde, auteur van een reeks prominente boeken over de Nederlandse politiek. Hij is, met Diederick Slijkerman, samensteller van Slotakkoord, dat sinds de Nacht van Omtzigt onverhoeds brandend actueel leek te worden.

Want welke typologie zou het politieke einde van Mark Rutte ten deel zijn gevallen? Te Velde benoemt drie varianten: allereerst de door een val abrupt gebroken ambitie. Denk aan LPF-minister Bomhoff, aan Vogelaar of Eurlings. Dan is er de teleurstelling aan het einde van een lange, succesvolle carrière, zoals Thorbecke, Drees, Kok of Den Uyl. En ten slotte de milde houding van de gelukkigen die met relativering hun politieke loopbaan bekeken. Tot die laatste categorie behoorde Schmelzer, die een stropdas met teckels droeg voor zijn interview vanwege de Cals-biografie.

De tevreden afzwaaiers zijn vooral te vinden in de eerste helft van de twee eeuwen die deze bundel bestrijkt. In de schaduw van beroemde voorlieden als Thorbecke of Schimmelpenninck konden politieke carrières met een soort voldoening worden afgesloten. Figuren als Alexander Gogel, Maarten van der Goes en Dirk Donker Curtius waren sleutelfiguren in de napoleontische tijd en de beginjaren van het koninkrijk der Nederlanden. Ze wisten soepel om te gaan met de luimen van vorst en Kamer en keerden vaak terug op een belangrijke post. Wat hielp: politiek was niet hun hele leven. Gogel was fabrikant, Van der Goes ging op latere leeftijd tuinieren.

Het gebeurt niet vaak dat Ruud Lubbers en de radicaal-rechtse Hans Janmaat tot dezelfde categorie worden gerekend. In Slotakkoord fungeren beiden als voorbeelden van politici die tegenspartelend de actieve politiek moesten verlaten. Janmaat ging ten onder aan de conflicten binnen de Centrumdemocraten. ‘De Kamer deugt voor geen snars’, noteerde hij in zijn autobiografie. Het hoofdstuk over Lubbers draait om de beschuldigingen van ongepast gedrag die hij kreeg als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen. ‘De consequenties voor Lubbers zouden ongetwijfeld ingrijpender zijn geweest als zijn affaire zich had voltrokken na de opkomst van #MeToo’, stelt auteur Bert Koopman droog vast.

Fascinerend is ook het hoofdstuk over PvdA-politica Hilda Verwey-Jonker (1908-2004), die tot haar laatste snik strijdbaar bleef. Op haar tachtigste schreef ze haar autobiografie, op haar negentigste trok ze van leer tegen het ceremonieel vertoon bij Prinsjesdag, ze was 95 toen ze partijvoorzitter Ruud Koole een brief met politieke adviezen stuurde. Een ‘grijze panter’ wordt ze genoemd door Margit van der Steen. Haar tragiek: het ontbrak haar aan zelfkennis om de eigen houdbaarheidsdatum onder ogen te zien.

De bijdrage over koningin Wilhelmina bevat een onthulling. Zij vond, nadat ze in 1948 afstand van de troon had gedaan een volgende roeping. ‘Opeens werd ik aangeraakt door die liefde voor de ganse mensheid, welke uit Christus zelf voortkomt’, schreef ze in Eenzaam maar niet alleen. Haar opeenvolgende biografen geven geen verklaring voor die plotse nieuwe zingeving. Han van Bree, biograaf van Greet Hofmans, doet dat wel: ‘Ze geloofde stellig dat Hofmans een medium was met een directe lijn naar de Allerhoogste.’ Waarmee de invloed van Hofmans aan het hof aanzienlijk wordt uitgebreid.

‘Afscheid nemen blijft een moeilijke kunst’, besluiten de samenstellers: ‘En is dat wellicht steeds meer geworden.’ Dit is geen boek dat Rutte bij een volgende toespraak vanuit het Torentje in het zicht van de camera’s legt.

null Beeld Spectrum
Beeld Spectrum

Diederick Slijkerman en Henk ter Velde (redactie): Slotakkoord Het einde van politieke levens. Spectrum; 324 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden