Bespreking Fotografie

Afrikaanse foto's van begin 20ste eeuw: met de blik op het nieuwe zelf

Foto’s uit het Senegal van begin 20ste eeuw getuigen van een omslag: exotisme en kolonialisme hebben plaatsgemaakt voor een eigen beeldtaal. En dat levert onverwacht prachtige beelden op.

Saint-Louis, ca.1930 Foto Anonieme fotograaf / courtesy Revue Noire

Even tellen: hoeveel familiekiekjes zijn dat wel niet, daar achter het jonge stel aan de slaapkamermuur? Toch gauw een stuk of zeventien. Aan de vlakke achtergrondjes en de zittende poses te zien zijn ze stuk voor stuk gemaakt in een van de fotostudio’s van Saint-Louis. Misschien wel in die van Meïssa Gaye, die had leren fotograferen van een Fransman in Congo en daarna zijn eigen plek opende in de Senegalese havenstad. Of die van Mama Casset – hoewel, nee, niet aannemelijk: zijn studio African Photo was in Dakar, een stuk zuidelijker in Senegal, en zeker aan het begin van de 20ste eeuw een behoorlijke reis.

Saint-Louis, ca. 1930 Foto Anonieme fotograaf/ courtesy Revue Noire

En die prachtige foto van het paar zelf, poserend op het echtelijke bed met het sneeuwwitte kanten beddengoed, portretjes en gevlochten rieten matjes op de achtergrond – door wie werd die gemaakt? Dat weten we ook niet, de maker is onbekend. Maar dat het iemand was met gevoel voor compositie en detail moge duidelijk zijn, getuige de ongeveer twintig straat- en huistaferelen in zwart-wit uit het Saint-Louis van de jaren twintig en dertig, die hier in de culturele ontmoetingsplek Círculo de Bellas Artes in Madrid aan de olijfgroene muren hangen.

De expositie (met lange titel: The Elegant Senegal of the First Half of the 20th Century. Anonymous Works from Saint-Louis and Mama Casset), georganiseerd in het kader van fotofestival PHotoEspaña, heeft verrassend weinig om het lijf. Er is een gedeelte met die twintig anonieme zwart-witfoto’s, groot opgeblazen en ingelijste versies van 6x9mm-negatieven, voorzien van enkele tekstborden. En er is een gedeelte met een stuk of tien originele afdrukjes uit de studio van Mama Casset uit Dakar (een van die foto’s toont ’s mans etalage: een dramatisch uitgelichte opstelling van de prachtigste, glimmende camera’s). Dat was het, maar het is genoeg – althans, voor nu.

Dakar, ca. 1950-1960. Foto Mama Casset, Studio African Photo / courtesy Revue Noire
Dakar, ca. 1950-1960. Foto Mama Casset, Studio African Photo/ courtesy Revue Noire

De achtergrondinformatie vertelt over de geschiedenis van de fotografie in (West-)Afrika en in het bijzonder Senegal. Hoe het medium daar al heel vroeg voet aan de grond kreeg, nadat de eerste camera’s er aan het eind van de 19de eeuw door witte westerlingen werden geïntroduceerd, waarna de originele bevolking het stokje overnam. Al snel ontwikkelden fotografen als Meïssa Gaye en Mama Casset een eigen beeldtaal: minder exotisch, minder kolonialistisch. Niet langer de blik op de Ander, nee: de blik op Onszelf. Studio- en straatfotografie werd een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven.

Maar wie goed kijkt, ziet dat alles ook al bij het dwalen langs de bijna levensgrote portretten uit Saint-Louis. De details spreken voor zich. De onbekende fotograaf fotografeerde niet alleen op straat, maar ook graag bij mensen thuis. Daar poseerden de eigenaren in hun mooiste kleren tegen muren die volhangen met foto’s, van henzelf, van ouders, broers, zussen. Het is alsof ze in een pop-upfamiliealbum zitten. En dan het gemak waarmee ze zichzelf presenteerden voor de camera. Uit alles blijkt dat de fotografie destijds veel meer was dan een middel om het alledaagse te documenteren: ze betekende het toe-eigenen van de eigen beeldvorming, de bevestiging van het bestaan. Het is een genot daarnaar te kijken.

The Elegant Senegal of the First Half of the 20th Century. Anonymous Works from Saint-Louis and Mama Casset. T/m 26/8 in Círculo de Bellas Artes, Madrid.

Revue Noire

Het tonen van een Afrika, gefotografeerd door Afrikanen: dat is sinds 1990 een van de speerpunten van Revue Noire. Van 1991 tot 2001 was dit een kwartaaltijdschrift, gewijd aan hedendaagse Afrikaanse kunst en cultuur; sindsdien is het een platform voor boeken, onlineartikelen en tentoonstellingen over datzelfde onderwerp. Revue Noire onderzocht duizenden foto’s uit Afrika. Dit resulteerde in tentoonstellingen van inmiddels ook in het Westen bekende fotografen als Seydou Keïta en Malick Sidibé uit Mali.

Saint-Louis, ca. 1930. Foto Anonieme fotograaf / courtesy Revue Noire
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.