FilmrecensieCollective

Adembenemende documentaire over hoe het goede tegen het slechte Roemenië strijdt ★★★★★

Een fatale discobrand in Boekarest leidde tot de onthulling van een inktzwart nationaal schandaal. 

Tedy Ursuleanu, een van de slachtoffers van de brand in de discotheek in Boekarest.Beeld Filmstill

Het begon met een concert van een Roemeense metalcoreband die siervuurwerk aan zijn lichtshow had toegevoegd. De club waar de band speelde had geen brandblusser en geen branduitgang. In de vuurzee kwamen 26 bezoekers om. Het was de annalen ingegaan als een tragisch ongeluk als in de maanden die volgden in ziekenhuizen in Boekarest niet nog eens 38 mensen waren bezweken die de brand hadden overleefd– mensen die in de perscommuniqués van de autoriteiten van direct na de brand buiten levensgevaar waren. Opgenomen in de beste ziekenhuizen. In handen van de beste specialisten.

En zo kan het dat een door één man met een handcamera geschoten documentaire binnen een kwartier een detective is en binnen een half uur een thriller.

‘Colectiv’ heette de club aan de rand van het centrum van Boekarest die op vrijdagavond 30 oktober 2015 afbrandde. Collectiv heet de documentaire waaraan de Duits-Roemeense regisseur Alexander Nanau (Boekarest, 1979) daags na de brand begon, en die een heel ander verloop kreeg dan de maker had voorzien. Aan het eind van 109 minuten staat die titel Collectiv voor flink wat meer dan die afgebrande club. Op de rode loper in Venetië waar de documentaire in première ging, stond naast de regisseur een unieke cast van overlevenden van de brand, onderzoeksjournalisten, klokkenluiders uit ziekenhuizen en laboratoria en een ex-minister van volksgezondheid die minstens zo dapper was als Don Quichote. Zo’n collectief kan alleen het huidige Roemenië voortbrengen, kun je opperen. Hetzelfde geldt voor een ander collectief uit de documentaire dat op de rode loper ontbrak, dat van schurken en schurkjes.

De eerste maanden na de brand trekt Alexander Nanau op met de Roemeense onderzoeksjournalist Catalin Tolontan van de krant Gazeta Sporturilor, die zijn journalistieke plicht doet en een tip natrekt: het ontsmettingsmiddel van de firma Hexi Pharma dat alle Roemeense ziekenhuizen gebruiken zou worden aangelengd. De krant laat flesjes van Hexi Pharma testen in het laboratorium. De uitslag schokt alle betrokkenen: de werkzame stof is niet twee maar tien keer verdund. Van een ontsmettend effect is geen sprake meer. 1+ 1 = 2, bericht de krant: verdunde ontsmettingsmiddelen plus een notoir gebrekkige hygiëne leiden ertoe dat nergens in Europa meer patiënten overlijden aan bacteriële infecties dan in Roemeense ziekenhuizen – de 38 slachtoffers van de vuurzee in Club Colectiv die in ziekenhuizen werden opgenomen, hadden vermoedelijk nog geleefd als ze meteen na de brand naar het buitenland waren gevlogen. De regering – dan nog van de partij die, de facto, het al vele malen gereïncarneerde apparaat van de oude communistische staat is – kiest voor het harde tegenoffensief. Te laat: Gazeta Sporturilor heeft de beerput opengetrokken. Alexander Nanau staat erbij met zijn handcamera en schiet op een gewone Roemeense krantenredactie scènes die niet onderdoen voor wat Robert Redford en Dustin Hoffman klaarspeelden in All the President’s Men.

Omdat de regisseur geen script van een thriller op zak had, komt de volgende scene ook voor hem onverwacht. De directeur van Hexi Pharma vliegt met zijn sportwagen uit de bocht en is op slag dood. Zelfmoord vanwege zijn uitgekomen bedrog, zeggen politici. Géén zelfmoord maar moord, roepen demonstranten die nu massaal uitlopen: die directeur wist immers precies hoeveel politici en doktoren en ziekenhuismanagers jarenlang zijn royale steekpenningen incasseerden en zo van ziekenhuizen infectiehaarden maakten waar geen levens werden gered maar genomen.

Beeld Filmstill

Protesten zwellen aan, de regering treedt af, er komt een noodregering van specialisten. De nieuwe Roemeense minister van Volksgezondheid is een jonge activist voor patiëntenrechten. Zijn naam staat niet op de steekpenningenlijst van ‘het collectief’ oftewel de politiek-medisch-farmaceutische kongsi. Deze minister stelt zich niets minder ten doel dan een verrot imperium ten val te brengen. Alexander Nanau mag overal met hem meelopen en alles, maar dan ook echt álles filmen. Het leidt tot beelden die stuk voor stuk het predicaat ‘alleen in Roemenië’ verdienen. In Oost-Europese landen waar de dienst wordt uitgemaakt door Poetin-achtigen, waren de deuren potdicht gebleven; in westerse landen waren honderd pr-afdelingen er voor gaan liggen.

De tweede helft van Collectiv is een vanuit de loopgraven gefilmd gevecht tussen twee kampen die zich prima laten omschrijven als ‘Goed Roemenië’ en ‘Slecht Roemenië’. Nanau zit erbij als artsen en verpleegsters en boekhouders hun hart uitstorten over wat het daglicht niet kan verdragen.

De heroïsche minister van Volksgezondheid belandt al snel in de rol van de heroïsche ambulancemevrouw uit de bekende film De dood van meneer Lazarescu (bekroond in Cannes en met de BBC Four World Cinema Award). Beiden proberen een draak met zeven koppen te verslaan, en beiden verliezen.

De Roemeense New Wave – de benaming voor de vele internationaal bekroonde Roemeense films die vanaf begin 21ste eeuw met een minimaal budget werden vervaardigd – wordt vaak vergeleken met het Italiaanse neorealisme van na de Tweede Wereldoorlog: realistisch, sociaal bewogen, confronterend, gefilmd in lange shots. Fictie lijkt non-fictie, ‘filmen in een open zenuw’, is een bijnaam. Vele Roemeense speelfilms van de laatste vijftien jaar werden in internationale juryrapporten geprezen om hun documentaire-achtige kwaliteiten. Collectiv kan zich meten met het beste van de Roemeense New Wave, alleen is het geen speelfilm maar een échte documentaire.

Collective

Documentaire

★★★★★

Regie: Alexander Nanau

109 minuten, in 22 zalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden