BoekrecensieDe theorie over morele gevoelens

Adam Smiths 18de-eeuwse werk over de moraal krijgt een fris nieuw gezicht ★★★★☆

In de nieuwe vertaling van Willem Visser blijkt Adam Smiths 18de-eeuwse werk over de moraal een aantrekkelijke filosofische beschouwing. 

Volgens de joodse wijsheidsliteratuur die in de eerste eeuwen van onze jaartelling bloeide, kende elke tekst die de rabbi’s – de leraren – bestudeerden, niet minder dan zeventig gezichten. Een aantal daarvan openbaarde zich in hun gesprekken, maar de rabbi’s waren ervan overtuigd dat men in de loop van de tijd nieuwe gezichten zou ontdekken. Deze idee over de interpretatie van teksten sprak me altijd aan, maar ik had nooit gedacht dat ik er plotseling weer mee te maken zou krijgen. 

En nu ligt er een vertaling voor me van een klassiek filosofisch werk uit de 18de eeuw, De theorie over morele gevoelens van Adam Smith, dat mij een nieuw gezicht openbaarde. De grote lijn ervan kende ik goed uit een tamelijk ver verleden. Ik las het toen met studenten als een voorloper van het beroemdere en ook onlangs vertaalde De welvaart van landen van Smith, dat geldt als de grondtekst van de moderne economische wetenschap. Dat lazen wij op zijn beurt in het licht van Het kapitaal van Marx, dat werd toegejuicht als de definitieve kritiek op de kapitalistische economie.

De Volkskrant Boeken
Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren.

Aantrekkelijke beschouwing

Bij herlezing ontdekte ik een fris nieuw gezicht in De theorie over morele gevoelens. Geen opstapje meer voor een ander opstapje, maar een aantrekkelijke filosofische en empirische beschouwing. Smith schrijft rustig en beschouwend over onze morele gevoelens en de daarop gebaseerde moraal. Vroeger zag ik die als iets burgerlijks, of erger nog, kleinburgerlijks, iets dat in een grootse revolutionaire beweging overwonnen moest worden. Nu ontdek ik een nauwkeurige beschrijving van het ontstaan van niet alleen de homo economicus, maar de totale moderne mens. Al lezende wordt het verleidelijk de ideeën van Smith door te trekken naar het heden en te onderzoeken in hoeverre ze ons nog bepalen.

Centraal staat bij Smith het gevoel van sympathie, het meevoelen met de emoties van andere mensen. In de lijn van onder meer het primatenonderzoek van Frans de Waal hebben we het tegenwoordig vooral over empathie. Maar Smith maakt er nergens het weeïge, uitsluitend positieve gevoel van dat we vaak onder empathie verstaan. Door sympathie kunnen we ons namelijk ook inleven in de harde straffen die misdadigers volgens Smith soms verdienen. Dat werkt afschrikwekkend.

Moderne mens

Interessant is ook Smiths onderzoek aan het eind van zijn boek naar de morele deugden en ethische theorieën uit de oudheid. Bijna sluipenderwijs zie je hier de moderne mens het toneel betreden. Zo blijkt moed niet samen te hangen met daden in strijd of politiek, maar eerder met verrichtingen ter vermijding van armoede en vermeerdering van bezit. Ook komt hier voor het eerst de vermaarde ‘onzichtbare hand’ naar voren, die er volgens Smith in het ingewikkelde raderwerk van de economie voor zorgt dat er een redelijk rechtvaardige verdeling van de opbrengsten van arbeid tot stand komt.

De vertaling en de uitvoerige aantekeningen van Willem Visser ondersteunen de ontdekking van dit bijna vergeten klassieke werk. Wat ik pijnlijk miste is een personen- en zakenregister. Dat mag bij zo’n belangrijke uitgave eigenlijk niet ontbreken.

Adam Smith: De theorie over morele gevoelens. Uit het Engels vertaald door Willem Visser. Boom;  586 pagina’s; € 49,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden