Actrice Nazmiye Oral: 'Waarom mag ik van jou niet ongelovig zijn?'

Voorstelling afvallige dochter en gelovige moeder speelt in New York

Actrice Nazmiye Oral (48) is met haar Turkse moeder Havva (70) in New York om hun bejubelde voorstelling Niet Meer Zonder Jou te spelen, een gesprek tussen gelovige moeder en afvallige dochter. De reis is zwaar voor Havva, maar ze doet het voor Nazmiye. Toch?

Nazmiye Oral en haar moeder in New York. Beeld Alex Welsh

Nee nee nee, zwaait Havva Oral waarschuwend met haar vinger, géén sexy foto's. Ze glimlacht, maar ze meent het. De 70-jarige streng-islamitische Turkse uit Hengelo zit met haar broek opgestroopt en haar onderbenen bloot in een voetenbadje met pepermuntgeur. Hier, in de Nail Bar & Spa aan de East 60th Street in Manhattan krijgt Havva haar eerste pedicure ooit. Maar zonder nagellak, want make-up is haram. Eerst kneedt de Chinese medewerker haar benen. Ze pakt ze in met folie ('voor de droge huid'), en dan gaat de massagestoel aan. 'Lekker', zegt Havva, terwijl haar bovenlichaam zachtjes op en neer schudt. 'Heerlijk.' Ze schikt even haar grijze hoofddoek en leunt dan achterover, ogen dicht, haar armen tevreden over haar buik gevouwen.

Haar dochter, schrijfster en actrice Nazmiye Oral (48) zit ernaast. 'Val je al in slaap, mam? Ze valt zo in slaap.' Twee dagen zijn moeder en dochter nu in New York, en dit is hun laatste uurtje vrij voordat ze straks samen een voorstelling spelen. 'She's a star, she's going to perform tonight', zegt Nazmiye tegen de nageldames, en ze toont hun de flyer waar ze samen op staan: Nazmiye met ontbloot bovenlijf en haar moeder die haar met haar hoofddoek probeert te bedekken. Om half 8 spelen ze samen de voorstelling No Longer Without You, in 'Le Skyroom' van het FI:AF, een kleinschalig maar invloedrijk Frans cultuurinstituut, om de hoek bij 5th Avenue en met uitzicht op de daken van Manhattan. Haar moeder mompelt iets in het Turks. Nazmiye lacht. 'Mama zegt: mooie ster, zo'n oude vrouw.'

Gelovige en afvallige

Nazmiye en Havva Oral maakten de productie Niet Meer Zonder Jou, in regie van Adelheid Roosen, in 2015 voor het Holland Festival. De voorstelling is een openbaar gesprek tussen een gelovige moeder en haar afvallige dochter, waarin alle onbesproken taboes in hun roerige relatie op tafel komen: maagdelijkheid, seksualiteit, de dwingende regels van cultuur en geloof, de strenge opvoeding die Nazmiye als oudste dochter ten deel viel. In hun gezamenlijke verschijning in het New Yorkse straatbeeld ligt de thematiek besloten: Nazmiye in een Metallica-shirt boven een zwarte skinny jeans met hippe zwart-gouden gympen eronder, Havva in een wijdvallend grijs gewaad, op gemakkelijke zwarte instappers. Haar grijsgebloemde hoofddoek maakt ze onder haar kin vast met een veiligheidsspeldje.

Een paar keer maar, had Nazmiye haar moeder beloofd, toen ze haar tot deelname aan het project verleidde. Intussen is de succesvolle, veelgeprezen voorstelling al twee jaar op tournee, langs theaters, buurthuizen en wijkcentra. Het voorlopige hoogtepunt, hoewel Havva dat wellicht anders ziet: New York. Deze maand is de productie uitgenodigd om te spelen op het Crossing the Line festival, dat grensoverschrijdend internationaal theater brengt. Dus hebben Havva, Nazmiye, haar 21-jarige dochter Yasmin en muzikante Seval Okyay hun intrek genomen in het chique Bentley Hotel, een wolkenkrabber van chroom en glas, met uitzicht op de East River. Voor Havva is het de tweede keer in een hotel, de eerste keer was op bedevaart naar Mekka. Nazmiye moet haar laten zien hoe de lift werkt.

Overweldigend

'Het valt me hier eigenlijk pas op hoe kwetsbaar ze is', zegt Nazmiye. 'Thuis is ze behoorlijk zelfredzaam. Ze heeft altijd een baan gehad, in Hengelo was ze de eerste moslima met een rijbewijs, ze onderwijst andere vrouwen in het lezen en interpreteren van de Koran. Maar een stad op deze schaal is toch behoorlijk overweldigend.'

Havva, die nauwelijks Engels en slecht Nederlands spreekt en haar antwoorden vaak in een paar woorden vervat, is de eerste dagen behoorlijk kritisch op de stad. In veel opzichten is Hengelo beter, vindt ze: netter, schoner, rustiger. Ze vindt New York vies en druk en ergert zich aan het lawaai: vooral dat van knallende motoren.

Nazmiye: 'Tegelijk ondergaat ze het allemaal zeer bereidwillig en bescheiden, zonder mokken of klagen - het vele lopen, het lange wachten, vier uur in de rij bij de douane! Ze doet alles wat van haar wordt gevraagd. Ik vind dat bewonderenswaardig. Ik ben sneller geïrriteerd en heb meer ruimte voor mezelf nodig.'

Beeld Alex Welsh
Nazmiye met regisseur Adelheid Roosen. Beeld Alex Welsh

Als Nazmiye nog een nekmassage neemt in de Nail Bar & Spa, bevestigt Havva dat. Goedmoedig: 'Zij is gestresst. Snel gestresst, snel boos.'

Maar ook Havva ervaart ongemak: ze heeft pijn in haar knie en in haar heup. 'Slijtage en ontkalking', noemt ze het. De vliegreis, met een overstap in Parijs, was een martelgang. Waarom doorstaat ze dat allemaal, helemaal aan de andere kant van de wereld? Dat antwoord is simpel: 'Voor Nazmiye.' Ze zijn dit project nou eenmaal samen aangegaan, zegt ze, en zonder haar kon het New Yorkse avontuur niet doorgaan. Gelukkig is er wel wat taxibudget, voor haar vervoer.

Nazmiye draait zich om van haar massagestoel en glimlacht. 'Maar mam, wees eerlijk, je doet het niet alléén voor mij.'

Goddeloze project

's Avonds, voor aanvang van de eerste voorstelling, is er stress: de tas met Havva's witte hoofddoek is kwijt, en ze kan ook haar schuifspeldjes niet vinden. Regisseur Adelheid Roosen, de dramaturg en de productieleider helpen ijverig zoeken. Als alle spullen zijn gelokaliseerd en weer op hun vaste plek gezet, doet Havva een dutje op de vorstelijke kussens die deel uitmaken van het decor. Voor de voorstelling bidt ze altijd even: eerst voor vergiffenis omdat ze meedoet aan dit goddeloze project, dan met het verzoek om het alsjeblieft wel goed te laten gaan. Ze is zenuwachtiger dan normaal, zegt ze, omdat ze nu in het Engels spelen. Althans, Nazmiye speelt in het Engels, Havva antwoordt in het Turks, net als in Nederland, en wordt vertaald door muzikante Seval. Maar toch: Havva zal Nazmiye dit keer niet letterlijk kunnen verstaan, al weet ze natuurlijk haar tekst. Ze kent maar vier Engelse woorden, zegt ze: yes en I love you. 'Maar het zal wel goed gaan', denkt ze, 'Insjallah.'

Dat blijkt, gaandeweg de avond. Havva zit er ogenschijnlijk ontspannen bij en deponeert haar sterke oneliners droogkomisch en stoïcijns, terwijl Nazmiye, in bloedrood broekpak op hakken als spijkers onrustig door de ruimte beent. Het lijkt soms een wat ongelijkwaardige krachtmeting, tussen die zachtmoedige bejaarde moeder in haar mintgroene bedevaartskledij en haar dochter, een vuurspuwende furie. Maar uit wat Nazmiye haar moeder voor de voeten werpt, blijkt wel hoe hard de strijd ooit is gestreden, van twee kanten.

Beeld Alex Welsh

Controleren op maagdelijkheid

Nazmiye citeert haar moeder: 'Ik zou willen dat ik een steen had gebaard in jouw plaats.'

Havva, defensief: 'Dat zei ik toen je me kwaad maakte.'

Ooit heeft Havva haar dochter tegen haar zin willen uithuwelijken, ze verbood haar te studeren, ze dreigde met zelfmoord als ze zou vertrekken. Er was zelfs een halfslachtige poging om de 14-jarige Nazmiye te controleren op haar maagdelijkheid. Als Nazmiye dat probeert te vertellen aan het publiek, bekogelt haar moeder haar met kiezelsteentjes. 'Je bent bezeten, Nazmiye. Ik stenig de duivel.'

Andersom blijken de regels achteraf misschien minder absoluut te zijn geweest dan ze door Nazmiye altijd zijn geïnterpreteerd. Zo had haar man Henk, van wie ze inmiddels is gescheiden, zich van Havva heus niet écht hoeven laten besnijden. 'Daar had je toch gewoon over kunnen liegen, Naz? Dat had ik wel voor mijn man gedaan.'

Afgrijzen

Als de spanning van het conflict stijgt, hapert die eerste avond plots de techniek. Nazmiyes zendmicrofoon zoemt en knettert luid. Havva, een wonder van improvisatietalent, grapt: 'God is hier. Dit is het dan: ik ga naar de hel.'

En zo verschuift de papieren confrontatie, de grotendeels vastliggende tekst, verrassend naar het hier en nu. Opnieuw geeft de zender een knal. Havva: 'Zelfs haar microfoon is kwaad op haar.'

Als haar zendkastje uiteindelijk op de grond valt, pakt Nazmiye de handschoen op. Tegen Bill, de technicus: 'Bill, kom eens? (trekt shirt omhoog) Hier, plak hem maar aan mijn bh.'

Havva bekijkt met afgrijzen hoe Bill de blote rug van Nazmiye bepotelt.

Nazmiye, pesterig: 'Ja mam, hij heeft mijn bh gezien.'

Extra aangrijpend

Als Nazmiye haar moeder vervolgens provocerend op de lippen kust, veegt Havva de rode lipstick er met een vies gezicht weer af. Moeder en dochter blijken minstens even krachtig, koppig en eigenwijs, al wordt er waardig en met wederzijds respect gestreden. Als de technische problemen zijn opgelost, geven de vrouwen elkaar een high five. Hoewel de voorstelling in regie van Roosen afstevent op een liefdevol slot van verzoening, blijft vooral de ferme krachtmeting bij.

Het publiek is gevarieerd, links-intellectuele New Yorkers tussen de 20 en 70 jaar, studenten en senioren, een paar tweede- of derdegeneratie-immigranten. Na afloop komen veel bezoekers Havva bedanken, vaak ontroerd. Een Amerikaanse vrouw die veel van het conflict met haar eigen Turkse moeder herkent: 'Het is ongelofelijk dat Havva de bereidheid had om dit gesprek, dit project aan te gaan, tegen haar religieuze overtuigingen en wellicht de druk van haar gemeenschap in. Dat zij helemaal is meegekomen naar New York, dat het project dat heeft opgeleverd, en hun gesprek hier doorgaat, maakt het extra aangrijpend.'

'We zijn allemaal mensen'

Vier keer spelen Havva en Nazmiye in New York, drie avonden en op zondag een matinee. Na de spanning van de eerste dagen - aankomen, installeren, repeteren, première, is er de dagen erop tijd om wat bezienswaardigheden te bezoeken. Havva heeft geen uitgesproken wensen: 'Ik weet het niet. Ik ken de stad niet', dus haar dochter neemt haar overal mee naartoe, kriskras door de stad per taxi.

Eerste stop: het voormalige World Trade Center, en het monument voor de aanlagen op 11 september 2001. Bedrukt aanschouwt Havva de twee stemmige loodgrijze waterbassins op de plek van de verwoeste torens, met in hun hart een gapend zwart gat. Hoe het water daar in het midden wegloopt, naar het donkere, eeuwige niets, snoert je de keel. Ook Havva krijgt het even te kwaad, ze slaat haar handen voor haar gezicht en veegt een traan uit haar oog. 'Zo veel onschuldige mensen', zegt ze, 'ouderen, kinderen, het is één grote begraafplaats.'

Kort trekt ze zich terug om te bidden voor de overledenen. Dat doet ze altijd, ook als ze de doden niet kent. 'We zijn allemaal mensen.'

En dat deze aanslag uit naam van haar god werd gepleegd, daar kan ze kort over zijn: dat is níét háár god, punt. 'Geweld, mensen pijn doen, dat is geen moslim-zijn.'

Het einde

Onder lichte dwang van Nazmiyes dochter Yasmin volgt aansluitend een bezoek aan warenhuis Century 21, op steenworp afstand van het memorial. Havva blijft hangen op de begane grond, terwijl Nazmiye en Yasmin uitzwermen richting schoenen en make-up. Kritisch gaat Havva langs tientallen zwarte tassen, bevoelt uitvoerig het leer ('Hm, is nep'), test de sluiting, open-dicht, en telt de opbergvakjes. 'Vier. Handig.' De keuze valt op een zwarte leren tas van Chanel, voor de helft van de prijs. Ze kijkt blij. Maar néé, corrigeert ze de verslaggever: niet voor haar! Een cadeau voor haar andere dochter, natuurlijk. 'Als zij hem mooi vindt, mag ze hem hebben.' En dan, met een ondeugend lachje: 'Anders ik.' Nazmiye gaat in de rij staan om de tas te betalen. Ze zucht: 'Deze big spender heeft al mijn dollars opgemaakt.'

Volgende stop: Times Square. Vanuit de taxi, om de hoek, zegt Havva: 'Mooi. Het lijkt een beetje op de Turkse stad Bursa.' Zelf groeide ze op in Tesvikiye, bij Istanbul, tot ze zich op haar 20ste bij haar man in Hengelo voegde.

Dan stapt ze uit de taxi, en staat ze midden in het huizenhoge neongeweld. Havva spreidt haar armen, draait een rondje om haar as, en lacht breed. 'Nu heb ik het gevoel dat ik in New York ben!' Dit stukje New York, moet ze bekennen, is beter dan Hengelo. 'Dit hebben we in Nederland niet.' Moeder en dochter maken een selfie bij het standbeeld van Father Duffy, Amerikaans legerkapelaan tijdens de Eerste Wereldoorlog, want dat wil Havva graag. De foto stuurt Nazmiye naar de familie-whatsappgroep 'Met mama in New York'. Nog eens kijkt Havva gelukzalig om zich heen. Nazmiye vertaalt uit het Turks: 'Ze zegt: het is zo mooi, zo hoog, dat het lijkt alsof er niks na komt. Alsof dit het einde is.'

Beeld Alex Welsh

Religieuze regels

Op zondag, bij de laatste voorstelling, lijkt het evenwicht tussen Nazmiye en Havva anders. Nazmiyes toon is zachter, minder aanvallend, de stoel waarop Havva zit, kaarsrecht, is een troon geworden. In de voorstelling zegt Havva dat ze zichzelf ziet als een trotse vrouw op een paard, die langs stormt en onderweg, zo, húp, drie mannen in het gezicht stompt - als het nodig is. Met andere woorden: een sterke, vrije vrouw, die doet wat ze wil. Nazmiye ziet gedurende haar jeugd alleen een strenge gelovige, een uitvoerder van religieuze regels, zegt ze. 'Ik wil die vrouw op het paard, mam.' Maar deze voorstelling, hun gezamenlijke avontuur, maakt onmiskenbaar duidelijk: die heeft ze al.

Nazmiye, later: 'Dit hier, New York? Dat wil ze zelf óók. Kijk dan, ze is in haar element, ze lijkt wel veertig jaar jonger. Het is niet dat ze thuis niet vrij is, daarmee zou je haar tekort doen. Maar hier kan ze zichzelf zijn op een andere manier.'

Toch moeten er ook tijdens de voorstelling vanmiddag weer een paar pijnlijke kwesties worden aangeboord.

'Waarom mag ik van jou niet ongelovig zijn?'

Was Havva blij toen baby Naz werd geboren, vraagt Nazmiye zich op toneel af. Wat betekent het voor haar om moeder te zijn? De dochter hengelt naar erkenning, naar bewijzen van trots, naar tastbare moederliefde. Maar Havva reageert scherp: 'Zeur niet zo, Naz. Wat wil je van me? Als iemand jou zou bedreigen zou ik zonder aarzelen mijn leven voor je geven. Dát betekent het om moeder te zijn.'

'Waarom hield je me tegen toen ik wilde studeren?'

'Omdat ik wist dat je je vleugels uit zou slaan, en ik je dicht bij me wilde houden.'

'Waarom mág ik van jou niet ongelovig zijn?'

'Omdat ik heel veel van je hou, en niet wil dat je eeuwig moet branden in de hel. Na onze dood wil ik graag met je samen zijn, Nazmiye.'

Bordeauxrood

Een toeschouwer, na afloop: 'Ze spiegelen elkaars waarden, die heel verschillend zijn, maar wel gelijkwaardig, dat vond ik knap.'

In het publiek zit ook de Franse acteur en regisseur Mathieu Amalric, bekend uit de film The Diving Bell and the Butterfly. Hij was onder de indruk, zegt hij. 'Ik was vooral verward door wat waar is en wat niet-waar. Ik weet niet eens of het haar echte moeder is, en dat maakt ook niet uit, begrijp je? Het was interessant dat ik naar een gebied werd gebracht waar de werkelijkheid continu kantelt. En ik werd aan het denken gezet over de relatie met mijn eigen ouders.'

In 'Italian restaurant and nightclub' Lavo aan de Upper East Side, waar zwarte SUV's het ene na het andere model voor de deur afzetten, bestelt Havva 's avonds een pizza met spinazie en artisjok. 'Turkse pizza', grapt ze, 'lekker.' Nazmiye neemt een slok rode wijn. Tevreden: 'Ik ben blij dat bijna alles tussen ons nu bespreekbaar is. Ze accepteert zelfs min of meer dat ik op een andere manier geloof dan zij.' En tegen Havva: 'O ja, mama, dat wilde ik nog vragen: als je wél nagellak had genomen bij de pedicure, welke kleur had je dan gekozen?'

Daar hoeft Havva niet lang over na te denken. Zonder op te kijken van haar pizza zegt ze: 'Rood. Bordeauxrood.'

Adelheid Roosen geëerd in New York

Maandag heeft Adelheid Roosen, de regisseur van No Longer Without You, in New York de Gilder/Coigney International Theatre Award ontvangen. De prijs, een initiatief van de League of Professional Theatre Women, wordt elke drie jaar uitgereikt aan een vrouwelijke theatermaker. Twintig vrouwen uit vijftien landen waren genomineerd, Roosen werd gekozen uit zes finalisten. De jury prees haar aanhoudende nieuwsgierigheid en onderzoek naar 'de ander,' en haar vermogen om theater te maken op 'plaatsen waar de sociale kwetsbaarheid groot is'. Roosen is artistiek directeur van de gezelschappen Female Economy en Zina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.