Activist of journalist?

Begin dit jaar werd journaliste Fréderike Geerdink in Diyarbakir opgepakt door de Turkse anti-terrorismepolitie. Bang was ze niet, ze vond het vooral interessant.

Beeld afp

In de diepte glinstert de Tigris en imponeert een oude stenen brug, de tafel is gevuld met mezze, de ober brengt meer raki en het gesprek gaat over politiek - zoals bijna elk gesprek met Fréderike Geerdink over politiek gaat.

Het magnifieke uitzicht wordt verstoord door zeven torenflats, een planologische blunder van formaat. Diyarbakir, de stad in zuidoost-Turkije die kan worden beschouwd als de hoofdstad van de landstreek Koerdistan en waar 90 procent van de inwoners Koerd is, ligt een kilometer verderop. De spanningen in dit gebied lopen op nu de strijd tussen de Koerdische onafhankelijke partij PKK en Turkije weer oplaait.

Freelance journalist Geerdink woont en werkt er sinds 2012. De derde in het gezelschap is Hilal Seven, een jonge Koerdische vrouw uit Istanbul die bevriend is met Geerdink. Ze is naar Diyarbakir gekomen om werk te zoeken.

CV Fréderike Geerdink

1970 Geboren in Hengelo

1992 Studeert af aan Christelijke Hogeschool Windesheim

1993-2000 Redacteur diverse tijdschriften van VNU/Sanoma

2000 Freelancer, schrijft over medische onderwerpen voor tijdschriften en vakbladen

2006 Verhuist naar Turkije

2012 Verhuist naar Diyarbakir

2014 Boek De jongens zijn dood - een journalistieke reis naar de kern van de Koerdische kwestie in Turkije

2015 Gearresteerd op verdenking van het maken van propaganda voor een terroristische organisatie

Politiek

Haar motto, met stemverheffing onder woorden gebracht: 'Alles is politiek.' Geerdink knikt enthousiast. Meer raki volgt, en nog meer politiek.

Seven vertelt over haar vader, een leraar die tweeënhalf jaar gevangen zat omdat hij - het is in dit deel van het land de gebruikelijke beschuldiging - deel zou hebben uitgemaakt van een terroristische organisatie. Een oom van haar was aangesloten bij de PKK en leeft nu in Duitsland. Zelf is ze ook politiek actief.

Als vrijwilliger bij de linkse HDP, de partij die voortkwam uit de Koerdische politieke beweging, controleerde ze of de verkiezingen in een stembureau in Istanbul legaal verliepen. Het was een verkiezingsoorlog, zegt ze, met een droomresultaat. De AKP van president Erdogan verloor de absolute meerderheid, de HDP haalde de kiesdrempel en kwam met tachtig zetels in het parlement.

Beeld Cigdem Yuksel

Angst voor saaiheid

'We wisten niet hoe we het moesten vieren, zo blij waren we. Het was ons gelukt. Voor het eerst voelde ik me verbonden met dit land, als Koerd en als vrouw.'

Geerdink lacht uitbundig en kijkt haar vriendin bewonderend aan. 'Geweldig. Ik hou hier toch zo van.'

Zoekend naar een geschikt land om een bestaan op te bouwen als freelance journalist, kwam Fréderike Geerdink (Hengelo, 1970) ruim tien jaar geleden terecht in Turkije. 'Angst voor saaiheid speelde een rol, daar had ik als kind al last van.'

Op de lagere school koppelde ze nieuwsgierigheid aan een grote mate van maatschappelijke betrokkenheid. 'Mijn spreekbeurten gingen over Amnesty International of Madagaskar.' Ze lacht hard. 'Ja, Madagaskar. Daarover was het gegaan in Ko de Boswachtershow. Daarna wilde ik er alles van weten.'

Open veld

Na de School voor Journalistiek maakte ze deel uit van de redactie van Frontaal, het jongerenblad van Amnesty. Ze nam deel aan een schrijfactie voor twee Koerdische jongens die waren opgepakt omdat ze illegale Koerdische kranten distribueerden. 'Ze waren een jaar of 16. Ik heb die jongens later opgezocht en het stuk laten zien.'


In 2003 maakte ze haar eerste reis naar Turkije. 'Istanbul overweldigde me volledig. De eerste drie dagen kwam ik niet verder dan mijn eigen straatje. Ik vond het too much.'


Twee jaar lang reisde ze vanuit Nederland heen en weer. 'Als freelancer moet je ervoor zorgen dat je een breed palet aan opdrachtgevers hebt. Er bleek een heel veld open te liggen. Toen dacht ik: ik pak de koffer, voor een jaar. Dat is inmiddels negen jaar geleden. Het kwam op gang, ik had een website gebouwd en ik begon te bloggen. Ik bleef.'


Zeven jaar werkte ze voor het ANP, vrouwenbladen en HP/De Tijd. Haar carrière ontwikkelde zich internationaal. Behalve voor onder meer Het Parool, Opzij en De Groene Amsterdammer schrijft ze voor The Independent en de Turkse nieuwssite Diken, met grote compassie en bijna altijd over mensenrechten - en in het bijzonder over de Koerdische kwestie. 'Want dat is hét probleem van Turkije, daarmee hangt hier alles samen.'

Bondgenoot

Inmiddels spreekt ze vloeiend Turks. In het Koerdisch kan ze zich slechts met grote moeite verstaanbaar maken, tot haar grote ergernis. In 2014 schreef ze een boek over een bombardement van het Turkse leger op een groep smokkelaars, De jongens zijn dood, waarin ze diep in de Koerdische geschiedenis en de het conflict met de Turkse staat doordringt.


In Diyarbakir is ze de enige buitenlandse correspondent. Onlangs was ze bijna dag en nacht aan het werk in Suruç, de Turkse grensplaats waar 32 Koerden om het leven kwamen na een bomaanslag door terreurgroep IS. Ze reist regelmatig naar de grens met Syrië, ruim 200 kilometer verderop, om verslag te doen van de strijd van de Koerden tegen IS.


Dankzij haar blogs (kurdishmatters.com), haar tweets (@fgeerdink), haar (Turkse) columns op Diken en haar aanwezigheid bij demonstraties en bijeenkomsten van de HDP is Geerdink een bekende inwoner geworden. Op straat wordt ze vaak herkend, aangesproken en bedankt. Ze wordt als bondgenoot beschouwd.

Fréderike Geerdink: 'Ik weet waarover ik het heb. Ik schrijf nooit zomaar wat op. De journalistieke regels zijn heilig.'Beeld Cigdem Yuksel

Arrestatie

In Diyarbakir wonen rond een miljoen mensen, maar de stad maakt een vriendelijke, ontspannen en tolerante indruk. Amed, noemen de Koerden de stad. Westerse toeristen komen er nauwelijks. Het centrum binnen de oude stadsmuren met de vijf stadspoorten is levendig en aantrekkelijk en de eeuwenoude moskee Ulu Cami het omlopen waard.

Het is ook de stad waar Fréderike Geerdink op 6 januari dit jaar werd gearresteerd door een anti-terrorisme eenheid.

Het is half één 's middags als op de deur van het appartement op de vierde verdieping in het centrum van Diyarbakir hard wordt gebonkt. Geerdink reageert geïrriteerd, want ze heeft een bel. Er staan acht agenten voor de deur. Ze zijn gewapend.

Negen jaar geleden verhuisde Fréderike Geerdink naar Diyarbakir, waar ze de enige buitenlandse correspondent is.Beeld Cigdem Yuksel

Interessant

De zeven mannen en een vrouw trekken plastic zakjes over hun schoenen en beginnen het huis te doorzoeken. Een politieman filmt alles om later eventueel te kunnen tonen dat er conform de regels wordt gehandeld. Geerdink is verbijsterd.

Op hun jacks ziet ze de letters TEM staan, de aanduiding van de Turkse anti-terrorisme eenheid. Op dat moment weet ze waarvoor de mannen komen. De leider van de operatie toont een huiszoekingsbevel en zegt dat ze wordt verdacht van het maken van propaganda voor een terroristische organisatie.

Geerdink vindt het vooral interessant, dit maak je als journalist niet snel mee. Kalm kijkt ze toe hoe de politie haar werkkamer, woonkamer en keuken doorzoekt. Een fotoboek over Koerdistan wordt nauwgezet bekeken en gefotografeerd.

Extra dimensie

Na een telefoongesprek van de teamleider wijkt de spanning. Geerdink maakt van de gelegenheid gebruik om een tweet te versturen: 'Terrorism police just searched my house, team of 8 guys. they take me to the station now. charge: propaganda for terrorist organization'.

Daarna belt ze meteen de consul-generaal in Istanbul. Ze weet dat minister Koenders daardoor op de hoogte is van haar arrestatie. De minister van Buitenlandse Zaken is die dag voor overleg met de Turkse regering in Ankara. Het nieuws van de arrestatie krijgt daardoor een extra dimensie. Geerdink vermoedt dat het in haar voordeel kan werken.

Ze wordt meegenomen naar een ziekenhuis zodat kan worden gecontroleerd of ze er voor de arrestatie hetzelfde aan toe is als erna. Op het politiebureau zijn de mensen aardig en beleefd. Ze wordt vijf uur vastgehouden en moet lang wachten op een vertaler en een advocaat.

Ondervraging

In Diyarbakir gaat het nieuws snel rond dat ze is meegenomen. Mensen in haar flat zien het gebeuren en binnen de kortste keren weten ook de Koerdische partij en een journalistenorganisatie in Istanbul ervan.

De ondervraging stelt niet veel voor. Er wordt gevraagd wat ze op Twitter zet en of het klopt dat ze Cemil Bay¿k heeft geïnterviewd, de tweede man van de PKK, de militante organisatie van de Koerden. Het klopt, zegt ze, dat heeft iedereen kunnen lezen. Zo gaat het een tijdje door.

Het nieuws van de arrestatie trekt overal in Europa de aandacht. Behalve door Nederlandse media wordt ze benaderd door onder meer The Economist, BBC, Newsweek, The Independent en een handvol grote Duitse kranten.

Beeld Cigdem Yuksel

Geen werkvergunning

Pas later hoorde ze hoe het er in Ankara aan toe is gegaan. Na haar vrijlating spreekt Koenders nog uren met Erdogan en zijn ministers over de arrestatie. Hij wil meer informatie, er is gesuggereerd dat Geerdink in Diyarbakir geen werkvergunning heeft. Intussen probeert de ambassadeur haar voortdurend te bereiken; tevergeefs, want de lijn is voortdurend bezet.

Drie maanden later, op 8 april, vindt in Diyarbakir de rechtszaak plaats. Op 13 april wordt ze vrijgesproken. De openbaar aanklager gaat in hoger beroep.

De zaak houdt haar nauwelijks nog bezig. Haar nuchtere conclusie: in Turkije gebeuren dingen die je niet voor mogelijk houdt. Wat de ene dag ondenkbaar is, is een week later routine geworden. Als je hier leeft, moet je je aanpassen.

Ontbijt, met Geerdink en haar vriendin Hilal Seven. Schoenen uit bij de deur, 'die gewoonte heb ik overgenomen'. De Koerdische vrouw leert haar hoe ze Turkse koffie moet zetten. Geerdink is een leergierige student.

Smokkelaars

Crowdfunding stelde Fréderike Geerdink in staat vorig jaar een boek te schrijven over een groep Koerdische smokkelaars die in 2011 in het district Uludere werd gebombardeerd door het Turkse leger. Daarbij kwamen 34 jongens en mannen om het leven. Ze praatte met nabestaanden en volgde op de grens van Turkije met Irak een andere groep smokkelaars. De jongens zijn dood verscheen bij uitgeverij Spectrum en werd genomineerd voor de Brusseprijs voor het beste journalistieke boek.

Dramatiek

Ze vertelt over Diyarbakir, over de explosieve groei van de stad in de jaren negentig toen de oorlog op zijn heftigst was en honderden Koerdische dorpen werden platgebrand. De bewoners trokken naar de stad.

'De werkloosheid is daardoor nog steeds groot. Veel mensen hebben het moeilijk, ze kwamen uit dorpen waar ze zelfvoorzienend waren, land hadden en koeien. Hier moeten ze huur betalen en hebben ze geen werk. Die dramatiek bepaalt de sfeer hier ook.'

Altijd is er de politiek, op straat, bij mensen thuis, in de theehuizen. 'Gesprekken gaan snel over wat mensen hebben meegemaakt, hoe ze hier zijn gekomen, wie ze hebben verloren in de strijd, over de verkiezingen en wie naar de bergen is gegaan. Oftewel: wie zich bij de PKK heeft aangesloten.

'Iedere familie heeft wel een broer of zus of neef of zoon die is gestorven in de strijd. En vaak meerdere. En soms weten ze niet of iemand nog leeft die zich bij de PKK heeft aangesloten. Andere familieleden hebben jaren in de gevangenis gezeten.'

Geweld van de staat

Ondanks het vredesproces vallen er nog steeds veel slachtoffers door geweld van de staat, zegt ze. Toen een school werd geopend waar alleen lessen in het Koerdisch werden gegeven, greep de staat in. 'Er werd traangas gebruikt, kinderen van 6, 7 stonden hoestend op het schoolplein. Zo gaat het hier altijd en overal.'

Ze heeft een vriend met een nierafwijking, het gevolg van een langdurige hongerstaking in de gevangenis. Een andere bekende bezorgde Koerdische kranten, in de tijd dat dat nog verboden was. 'Hij loopt moeilijk doordat zijn knieën een paar keer kapot zijn geslagen door de politie.'

Je praat met enthousiasme over het Koerdische volk. Met liefde zelfs.

'Ik heb grote bewondering voor de hartstochtelijk manier waarop de strijd wordt gevoerd. Ze laten niet los totdat ze hebben gekregen waar ze recht op hebben. Ze gaan dóór. Het gaat ze niet alleen om hun eigen rechten, maar ook om Armeniërs, christenen, homo's.

'En de vrouwenstrijd is heel belangrijk binnen de Koerdische beweging. Op de verkiezingslijsten is minstens 40 procent vrouw. En elke gemeente waar de beweging won, heeft een co-burgemeesterschap met een man en een vrouw. Overal! Ze praten niet alleen, ze brengen het ook in de praktijk.

'De Koerden willen autonomie. Die moet er komen, klaar. Het is de onvermijdelijke uitkomst. Dat kan niet anders. Of Turkije valt uit elkaar.'

Beeld Cigdem Yuksel

Je neemt stelling. Waar houdt journalistiek op en begint activisme?

'Ik hou me aan de journalistieke principes. Volgens mij mag je je als journalist uitspreken over thema's waarvan je verstand hebt. Ik weet waarover ik het heb. Ik schrijf nooit zomaar wat op. Mijn columns zijn gedachteoefeningen, want het moet wel kloppen wat ik schrijf. Steekhoudend zijn. De journalistieke regels zijn heilig.'

Maar vroeg of laat zijn de argumenten allemaal gebruikt en wordt het een gevoelskwestie, toch?

'Het komt allemaal uit mijn hart. Ik breng kleur aan, maar dat geeft niet. Waarom zou je als journalist geen mening mogen hebben? In Nederland is het bon ton om een mening te hebben zonder dat je veel van het onderwerp weet. Daar maak ik me niet schuldig aan.'

Hoe ver ben je dan nog verwijderd van een woord-voerderschap van de Koerden?

'Ik bevraag hun ook. Ik schrijf bijvoorbeeld ook dat de mensen hier in zekere zin banger zijn voor de PKK dan voor de staat. Intussen vind ik wel dat de Koerdische beweging gelijk heeft. Hun methoden, daar kijk ik kritisch naar.

'Koerdistan is geen land dat je afgebakend op landkaarten ziet, maar het is toch een geografische realiteit. En daar woon ik. Vanuit dat perspectief doe ik verslag. Ik verklaar waarom de Koerden doen wat ze doen. De Koerden worden bepaald door hun strijd. Dus als je daarover schrijft, is het net alsof je een activist bent. Maar ik vertel alleen hun verhaal.'

Ben je weleens bang?

'Nooit. Ook niet als ik op reportage ben in de grensgebieden. Voor mijn boek ben ik op pad geweest met mensen die me bij smokkelaars introduceerden, dat was zo cool. Iedereen was heel aardig. Ze namen me onder hun hoede en gaven me pakjes vruchtensap en een vies cakeje. Ik gleed steeds uit op die paden in de bergen en dan hielpen ze mij weer overeind, terwijl de smokkelaars met hun muilezels eraan kwamen.

Waarom doen acht gewapende politiemannen een inval in jouw appartement?

'Er werd gezegd dat er drie burgers hebben geklaagd. Daar moest mijn advocaat erg hard om lachen. Gelul natuurlijk. Maar wat er dan wel achter zit, weet je niet. Ja, ze willen intimideren.'

Haastig: 'Maar dat is niet gelukt hoor.'

In restaurant Erdebil Köskü bij de oude brug over de Tigris wordt tot grote ergernis van de twee vrouwen Turkse muziek gedraaid, en geen Koerdische. Hilal Seven loopt naar binnen, vraagt om andere muziek en krijgt onmiddellijk haar zin.

Elke week bezocht ze haar vader in de gevangenis. Vanuit Istanbul was het een reis van drieënhalf uur. Toen hij in hongerstaking ging, deed zij dat ook, twee weken lang. De advocaat die haar vader verdedigde, stond later ook Fréderike Geerdink bij.

Geerdink werpt haar vriendin bewonderende blikken toe. Of ze de Koerdische kwestie heeft geadopteerd, is de vraag. Geerdink aarzelt even. 'Eigenlijk gaat het hier om iets veel groters natuurlijk. Eigenlijk gaat het om ieders vrijheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden