Recensie Theater

Achter Herzbergs achteloze taal in Kras gaan werelden van inzicht schuil (drie sterren)

Heuer speelt schitterend, beter bijna nog dan voor haar ziekbed, broos en onverzettelijk tegelijk.

Marlies Heuer in Kras Beeld Foto Sanne Peper

‘Ik ben de zilveren theelepeltjes ingetrouwd.’ Zo’n leuk, trefzeker zinnetje is vintage-Judith Herzberg. Op vernuftige wijze paart Herzberg realisme aan een subtiel soort absurdisme, en laat daaronder ook nog slim een maatschappelijke werkelijkheid doorschemeren: van afkomst, klasse, standsverschil, en, wellicht, een niet al te best huwelijk. Vaak klinken haar zinnen onnadrukkelijk, achteloos bijna, maar er gaan werelden van inzicht achter schuil. En dat alles luchtig begeleid door die tikje wrange, onnavolgbare humor. In Kras (1989) waar dit zinnetje uit komt, is de situatie bevreemdend – elke nacht wordt er ingebroken bij de bejaarde Ina, maar er wordt in huis niets ontvreemd, alleen maar een enorme rotzooi gemaakt. Bestaat die dief eigenlijk wel? Of doet ze het zelf? De ‘inbraken’ geven Ina in elk geval de gelegenheid haar kinderen en aanhang weer even bij elkaar in één huis te krijgen, hetgeen tot zeer herkenbare aanvaringen en conflicten leidt.

Verheugend dus, dat Kras na slechts twee keer professioneel in Nederland te zijn opgevoerd (door Maatschappij Discordia en Toneelgroep Amsterdam) hier nu eindelijk weer te zien is. In een regie van de getalenteerde Paul Knieriem bovendien, die binnenkort aantreedt als nieuwe artistiek leider van jeugdtheatergezelschap De Toneelmakerij. En met in de hoofdrol als de verwarde (of uitgekookte) Ina de verrukkelijke Marlies Heuer. Heuer verrees nog niet zo lang geleden van een slopend ziekbed en om haar nu weer ferm midden op het toneel te zien, broos en onverzettelijk tegelijk, is niet minder dan een geschenk.

Scène uit Kras Beeld Foto Sanne Peper

Ze speelt bovendien schitterend, beter bijna nog dan voorheen, wellicht doordat ze in deze rol zo mooi samenvalt met de kwetsbaarheid van haar personage. Raadselachtig is ze, met dat markante gezicht: haar fel glanzende ogen en die mond als een streep, die soms opeens opkrult tot een vrolijk boogje. Ina heeft geregeld binnenpretjes en terloopse onderonsjes met het publiek, en Heuer lijkt zich qua acteren – een mooi, iets uitvergroot naturel, in een heel ander universum te bevinden dan haar medespelers, die veel karikaturaler spelen. Dat is een regiekeuze: het benadrukt de kloof tussen Ina en haar kinderen; haar zoons en schoondochters zijn in hun egocentrische ijdeltuiterij veel minder ‘echt’ dan zij. Uitzondering is de dienstbare oudste dochter Do (mooie rol van Malou Gorter), zo’n treurige, zichzelf wegcijferende vrouw die alles voor haar moeder doet opdat ze dan tenminste niet zélf hoeft te leven. Door het verschil in speelstijl (en kwaliteit) blijft dit gelegenheidsensemble wel wat onsamenhangend.

Daarbij verhoudt het door Knieriem gekozen absurdisme (ook in de kinderachtige, cartooneske vormgeving, inclusief malle animaties) zich soms moeizaam met de tekst. Vaak is het of Knieriem de terloopse gekte van Herzbergs taal te zeer wil onderstrepen. Kijk! Dit is gek! Let op: dit is Een Grap! Wat bij Herzberg zacht en vloeiend is wordt bij Knieriem hard en hoekig; kleine erupties worden woedende uitbarstingen. Dat teveel aan nadruk kan de tekst nauwelijks verdragen. Soms wordt deze Kras daardoor een ongemakkelijke, onevenwichtige voorstelling.

Mooie momenten

Maar daar staan genoeg mooie momenten tegenover, die even opvlammen als een vallende ster. Keja Klaasje Kwestro heeft als schoondochter Mary een formidabele monoloog, even onbevreesd als kwetsbaar, die haar personage in één klap in een totaal ander licht zet. Jan-Paul Buijs is als zoon Theo op een nurkse, gekwelde manier geestig en innemend. En er is dus Marlies Heuer/Ina, die taaie oudere tante met haar geheimen, humor en zelfspot. Soms lijkt Ina even ineen te krimpen van verdriet, maar dan blijkt dat juist een onbedaarlijke lachbui, door Heuer vormgegeven met een triomfantelijke glans in haar blik. Ina mag dan oud en eenzaam zijn, beklagenswaardig is ze niet. Dat zijn de anderen.

Kras van Judith Herzberg, door Toneelschuur Producties. Regie: Paul Knieriem. 15/11, Toneelschuur Haarlem. Tournee t/m 29/12

Judith Herzberg

Judith Herzberg (84) is één van de belangrijkste Nederlandse naoorlogse toneelschrijvers. Ze verrijkte het Nederlands toneel met klassiekers als Leedvermaak (1982), Kras (1988), Rijgdraad (1995) en Een golem (1998). Haar werk wordt niet zo veel uitgevoerd als zou moeten, vermoedelijk omdat weinigen het na gedenkwaardige ensceneringen van voorgangers nog aandurven, zoals bijvoorbeeld gebeurde bij Leedvermaak (door Leonard Frank bij Baal in 1982). De laatste jaren lijkt een nieuwe generatie theatermakers haar werk echter te hebben (her)ontdekt. Zo werkt Herzberg intussen samen met De Theatertroep, en schreef ze een nieuw stuk voor het theaterevenement Theater Na de Dam. Deze maand ontvangt Judith Herzberg de Prijs der Nederlandse Letteren, de belangrijkste literaire oeuvreprijs van Vlaanderen en Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.