Achter de schermen van reality-tv. 'En dan fiets je er hier een lekkere vrijgezel in'

Het boek 'Niet te Filmen' van journalist Barbara Kuipers biedt een blik achter de schermen van de Nederlandse realitytelevisie. 'En dan fiets je er even een lekkere vrijgezel in.'

'De Bijbel' wordt het door de crewleden genoemd, het script waarin alles van te voren precies wordt vastgelegd: wie moeten ruzie met elkaar krijgen, wie zal vreemd gaan, wie gaat huilen. Aan de verslaggever de taak om de kandidaten zo te sturen dat het script realiteit wordt. 'Je kent ieders zwakke plek. Gaandeweg word je steeds behendiger. Zat er iemand tegenover mij te huilen, dan zei ik tegen de cameraman: heb je wel goed ingezoomd?'

Barbara Kuipers (32) werkte zeven jaar als verslaggeefster voor reality-televisieprogramma's als Temptation Island, Dames in de Dop en Peking Express. In haar debuutroman Niet te filmen geeft ze een onthullend kijkje achter de schermen van reality-televisie. Van het boek is 70 procent op haar eigen ervaringen gebaseerd, de rest is fictie.

Het boek is niet bedoeld om een rel te schoppen. Kuipers hoopt dat haar verhaal een discussie op gang brengt over reality-tv. 'In RTL's De Villa werd laatst iemand geswaffeld in haar slaap. Ieder seizoen worden de grenzen verder opgezocht. Maar er wordt nooit openlijk gepraat over wat wel en niet kan tijdens het maken van zo'n programma.'

Gewiekst
Met een diploma van de School voor Journalistiek op zak gaat de ambitieuze Kuipers als 23-jarige aan de slag bij Temptation Island. Al snel komt ze er achter dat realityprogramma's het niet zo nauw nemen met de werkelijkheid. Een aflevering van 40 minuten wordt soms samengesteld uit veertig tapes van een uur. 'Woorden en zinnen werden in de montage aan elkaar geplakt voor het gewenste resultaat. Ja, dat is een beetje liegen.'

De opnames vonden plaats in Thailand, kort na de tsunami. Op het Thaise eiland Phuket is het nog een puinhoop, maar het filmen is er goedkoop. Het had volgens haar 'iets ranzigs' om tussen de brokstukken en dakloze mensen bezig te zijn met sensatie en vreemdgaan, maar zo afgesloten van de rest van de wereld verdwenen die bezwaren al snel.

'Televisie is iets magisch, niet alleen voor de kijkers, maar ook voor de makers. Iedereen is gefocust op het script en leeft voor het verhaal dat we creëren.' Daardoor raakt het wel en wee van de deelnemers af en toe op de achtergrond. 'Ik herinner me dat iemand op de werkvloer tegen mij zei: stel je niet aan, dat zijn geen mensen, dat zijn kandidaten.'

Manipuleren

Het manipuleren van kandidaten gaat Kuipers goed af. Ze wordt gezien als het kleine, onschuldige blonde meisje. 'Daar heb ik gebruik van gemaakt, waardoor iedereen leegliep tegenover mij. Je weet waar iemand om gaat janken en dat gebruik je.' Een van de kandidaten van Dames in de Dop, het reality-programma waarin negen jonge, wilde vrouwen worden omgetoverd tot chique dames, werd met haar 'ik heb stijl en klasse' gepersifleerd door het satirisch programma Koefnoen. 'Toen was ik wel trots, dat heb ik gecreëerd! Zo'n quote ontstaan namelijk niet zomaar. 'Ik zei steeds: je hebt wel meer stijl en klasse dan die anderen, hè? Als je dat drie keer zegt, nemen ze het wel over. Je schaaft totdat je hebt wat je wilt. Het is alsof je een soort poppenspeler bent. Je raakt er een beetje verslaafd aan, dat is gevaarlijk.'

Ambacht
Bij de opnames wordt niets aan het toeval overgelaten om de dure draaidagen ten volle te benutten. Wat er in Dames in de Dop misschien uitzag als een spontaan etentje bij een deftige familie in Wassenaar, was in realiteit voorbereid tot in de puntjes. Uiteraard zonder dat de kandidaten dat weten. Kuipers somt op: 'Sanne die moet kreeft eten, want daar heeft ze een hekel aan, dus gaat ze schreeuwen.

'Een ander zetten we expres in de buurt van de wijn. En nog even een lekkere vrijgezel erin fietsen, want zij heeft gezegd dat ze niet langer dan twee dagen zonder seks kan.'

Hoewel er door mensen uit haar omgeving soms laatdunkend over werd gedaan, is reality-tv volgens Kuipers een echt ambacht. 'Veel lastiger dan een item voor Het Journaal.'

Toch begon het werk haar steeds meer tegen te staan. Vooral op Peking Express kijkt ze met gemengde gevoelens terug. Terwijl juist dat programma door de meeste mensen wordt gezien als 'correcter' dan de meer ordinaire programma's waaraan ze eerder meewerkte.

Nazorg

Niet de kandidaten maar de lokale bevolking is in Peking Express de klos. 'Je racet als een gek door arme gebieden en vraagt onderdak aan mensen die zelf niet eens te eten hebben. Zij kunnen geen nee zeggen vanwege hun boeddhistische geloof. Ik heb daar met een zieke baby in mijn handen gestaan. De mensen waar we sliepen, wilden dat wij het kind meenamen naar Nederland. Dan denk je wel: wat zijn we hier aan het doen?'

Volgens Kuipers moet de nazorg bij realityprogramma's worden verbeterd. 'Er is een psycholoog op de set. Maar zodra het programma ophoudt, stelt die zorg niet veel meer voor. De beelden zijn dan immers al binnen. De deelnemers vallen in een gat, na alle aandacht.'

Maar hebben kandidaten niet ook een eigen verantwoordelijkheid? Ze weten inmiddels wel waar ze aan beginnen. Volgens Kuipers zijn er steeds meer voorbeelden van jongeren die bijna professioneel realityster zijn, zoals Barbie uit Oh Oh Cherso en Anna uit Dames in de Dop. 'Ze doen zich dommer voor dan ze zijn en over tien jaar zullen ze nog trots zijn dat ze hebben meegedaan', denkt Kuipers. 'Met hen heb ik geen medelijden.'

Er is ook een andere groep. 'Deelnemers van wie ik me afvroeg, ondanks de psychologische test aan het begin, of ze wel stabiel genoeg zijn om aan zo'n programma mee te doen. Ik heb meegemaakt dat kandidaten elkaar helemaal verrot scholden, of volledig braken. Dat gaat mij te ver.'

Minder sensatie

Tegenwoordig werkt Kuipers bij Herman's restaurantschool, het reality-programma van Herman den Blijker. 'Minder sensatie, gelukkig.' Reacties van programmamakers op haar boek heeft ze nog niet gekregen. Dat ze niet in hun nopjes zullen zijn, staat vast. 'Het is daardoor spannend voor me. De deur naar reality-tv is nu dicht voor mij, maar dat vind ik niet erg. Ik wil alleen nog maar programma's maken waar ik achter sta.'

Scène uit Temptation Island.
Scène uit Dames in de Dop.
Tranen in Peking Express.
Schrijfster Barbara Kuipers.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden