Achter de schermen van het Pietenhuis

Na jaren vol lof werd het Sinterklaasjournaal eind 2015 overladen met kritiek, en stapten drie teamleden op. In het nieuwe script pakken de makers de handschoen op.

Piet mondriaan Beeld Rein Janssen

De stemming is gespannen in een met tl-buizen verlicht vergaderzaaltje van de NTR. Het is februari 2016, dertig medewerkers van de omroep en het Sinterklaasjournaal zijn bij elkaar gekomen om het tv-programma van eind 2015 te evalueren. Als 'hoofdpiet' Erik van Muiswinkel het woord krijgt, wordt het stil. Hij zegt dat hij teleurgesteld is, omdat de belangrijkste pieten weer 'gewoon' zwart waren. Dat is volgens hem niet uit te leggen, vanuit buitenlands perspectief. In Australië beschouwen ze dit feest als racistisch, betoogt hij.

Ook verslaggeefster Dolores Leeuwin doet haar verhaal. Ons programma kwetst mensen, we moeten naar hen luisteren, zegt ze. Sommige teamleden vertellen dat ze zich voor het blok gezet voelden omdat het script van 2015 pas twee weken voor de opnames binnenkwam. Bob 'Pietje Precies' Fosko doet per e-mail zijn beklag, hij is in Australië. 'We moeten op de een of andere manier van Zwarte Piet af', schrijft Fosko, omdat dit zo gevoelig ligt en er in de samenleving steeds meer steun is voor verandering. De meeste aanwezigen vinden dat ook: de NTR moet een stap vooruit zetten. De vraag is vooral: hoe snel?

NTR-mediadirecteur Carel Kuyl leidt de vergadering. Hij en eindredacteur Ajé Boschhuizen zeggen niet veel, afgezien van zinnen als 'we nemen het mee'. De evaluatie eindigt na twee uur met een opmerkelijke toezegging: voor het eerst krijgen de medewerkers al voor de zomer te horen wat de verhaallijn van 2016 wordt. Dan kunnen ze op inhoudelijke gronden beslissen of ze doorgaan.

Off the record tv-makers aan het woord

Acht betrokkenen spraken de afgelopen weken met de Volkskrant, bijna allemaal off the record. Teamleden praten normaliter niet met de pers over wat achter de schermen gebeurt. Ze zitten niet te wachten op berichtgeving die de aandacht afleidt van het kinderfeest. Als ze spreken, doen ze dat na het seizoen. Deze keer maken ze een uitzondering, om misverstanden op te helderen of uit te leggen waarom het programma in 2015 niet aan de verwachtingen voldeed.

Woensdag is de eerste nieuwe aflevering op tv. 'We gaan het dit keer heel anders doen', zegt een van de medewerkers. 'Ik kan mezelf nu recht in de spiegel aankijken, dat was een jaar geleden lastig', zegt een ander.

In 2015 is er kritiek omdat de pieten met een andere kleur grotendeels buiten beeld blijven

Vroeger was het Sinterklaasjournaal, dat sinds 2001 bestaat, een genot om te maken. Sinds het debat over Zwarte Piet is opgelaaid, is de show zijn onschuld kwijt. 'De zes depressieve weken', zo noemt eindredacteur Ajé Boschhuizen de laatste jaren de periode waarin scenarioschrijvers puzzelen op het verhaal. Ze wringen zich in bochten om problemen van volwassenen een plek te geven in een kinderwereld. Dat moet, want het Sinterklaasjournaal is met ruim 1 miljoen kijkers een autoriteit geworden, tegen wil en dank. Wat op NPO3 gebeurt, is voor kinderen 'het echte verhaal'. Scholen, ouders, activisten en politici kijken mee over de schouders van de zeven schrijvers.

Het is een helse klus een breed publiek tevreden te stellen. Eind 2014 lukte dat aardig; toen kreeg het programma een Nipkowschijfnominatie voor de introductie van witte pieten en roetveegpieten: die zijn 'zwart van roet', door de schoorsteen. Tv-recensenten en teamleden waren enthousiast, maar in een deel van de samenleving werd ook gemopperd over 'gemorrel aan een Nederlandse traditie'. Eind 2015 was het andere kamp, inclusief een aantal NTR-acteurs, ontevreden omdat een 'stap terug' werd gezet richting Zwarte Piet.

In 2014 oogstte het Sinterklaasjournaal lof met de introductie van witte pieten en roetveegpieten.

Interne onrust een tegenvallend script

Om die stap te verklaren, moeten we terug naar september 2015. Teamleden zitten ongeduldig te wachten op het script, omdat de opnames over een paar weken beginnen. Geen enkele acteur weet nog of het Sinterklaasjournaal van 2015 verder zal gaan met de geleidelijke aanpassing van Zwarte Piet. Dat weegt zwaar; ze worden er op aangesproken en sommigen worstelen met hun geweten. Van Muiswinkel pleit al jaren voor modernisering, teamleden als Jeroen Kramer en Dieuwertje Blok ook. Maak je geen zorgen, is steevast de boodschap, we gaan door op de in 2014 ingeslagen weg.

Geheimzinnigheid rond het script is traditie, de scenarioschrijvers werken zonder inmenging van acteurs, leidinggevenden en buitenstaanders. Daar zijn ze nog strikter in geworden sinds de discussie over racisme de kop op heeft gestoken. Ook de NTR-directie houdt afstand. De leiding vertrouwt op eindredacteur Boschhuizen. Hij begeleidt niet alleen de scenaristen van het Sinterklaasjournaal, maar is ook de bedenker van dit programma en de baas van Sesamstraat. Als iemand deze klus kan klaren is het Ajé, is het idee. Maar in september 2015 is Boschhuizen ziek; hij ligt in het ziekenhuis.

Wanneer Van Muiswinkel het script eindelijk ontvangt, via de post, valt het tegen. Kinderen zullen het vast leuk vinden, dit verhaal over magische sleutels en hunebedden, maar waar is de beloofde verandering van Zwarte Piet? Gelukkig staat in het script dat pieten minder door de schoorsteen gaan, dankzij die sleutels. Misschien worden de hulppieten daardoor steeds witter?

Eind september, tijdens de eerste opnames, is de stemming minder uitgelaten dan normaal. Er wordt veel gediscussieerd over het scenario. Dat de hoofdrolspelers zwart zijn is voor sommigen al vervelend, maar dat past bij het gekozen pad van geleidelijkheid. Maar waarom is nieuwkomer Sarah 'rommelpiet' Bannier zwart geschminkt? Dat had toch niet gehoeven? Tussen de bijrolacteurs lopen pieten met een andere kleur, maar die blijven veelal op de achtergrond.

Als Boschhuizen langskomt in het Pietenhuis, nog niet geheel hersteld, bevestigt hij wat iedereen weet: het is te laat om het script aan te passen. Hij wil het Sinterklaasjournaal 'teruggeven aan de kinderen', de druk wegnemen door niet te blijven hangen in een verhaal waarin kleur centraal staat. Ze zullen er tijdens de evaluatie op terugkomen, zegt hij.

Hoofdpiet Erik van Muiswinkel in het Sinterklaasjournaal. Beeld anp

Kritiek van buiten kijkers en demonstranten

Op 9 november 2015 reageren veel volwassenen teleurgesteld op de eerste aflevering, omdat alleen zwart geschminkte pieten te zien zijn. Het andere kamp meldt zich later, wanneer blijkt dat veel figuranten wit zijn, of vol roetvegen zitten. Die zijn minder zichtbaar dan de acteurs en de NTR-directie hadden verwacht.

Als de kritiek oplaait probeert NTR-directeur Paul Römer in de media uit te leggen dat het onmogelijk is Zwarte Piet per direct af te schaffen. De NTR is geen ledenomroep maar een 'taakomroep', die op grond van de wet onafhankelijk en neutraal moet berichten over nieuws, jeugd en diversiteit. Met name buiten de Randstad is er volgens hem veel steun voor Zwarte Piet. Enquêtes bevestigen dat beeld: het aantal voorstanders van verandering groeit, maar is nog altijd verreweg in de minderheid. Pas als het merendeel van de samenleving van Zwarte Piet af wil, zal het programma volgen, aldus Römer.

De NTR voert ook de televisieregie over de landelijke intocht, die sinds 2011 het podium is van steeds hardere botsingen tussen activisten en reguliere toeschouwers. In het najaar van 2015 kondigt 'Kick Out Zwarte Piet' een demonstratie aan in Meppel. Tijdens de generale repetitie van de intocht, vrijdag 13 november, merken acteurs dat het terrein is afgezet, overal staan beveiligingspoortjes.

Die avond blijkt dat Dieuwertje Blok een interview heeft gegeven aan dagblad Trouw. Op de site staat de pakkendste uitspraak uit een artikel dat de volgende dag zal verschijnen: 'Ik begin zo langzamerhand ook te denken: van die rare blackface moeten we maar eens af.' Blackface is een karikatuur van zwarte mensen, die wordt geassocieerd met racisme. Blok legt zelf die link niet, maar ze kan zich voorstellen dat anderen dit wel doen.

De demonstratie verloopt relatief rustig, maar voor de acteurs is het een nare dag. Het onderdeel van het Sinterklaasfeest dat ze altijd het leukst vonden, binnengehaald worden door vele duizenden enthousiaste kinderen, begint steeds meer te lijken op de aankomst van een bus vol hooligans bij een vijandig voetbalstadion.

Een demonstrant tijdens de intocht van Sinterklaas Beeld ap

Uittocht de lol eraf

Begin december 2015 blikt Boschhuizen in het AD tevreden terug op het seizoen, en reageert hij op de blackface-opmerking van Blok. Zij heeft een 'slecht getimed' interview gegeven. 'Of ze mag blijven? Goede vraag. Dat weet ik nog niet.' De NTR fluit de eindredacteur terug, hij zou op persoonlijke titel hebben gesproken. Blok is het gezicht van het programma; de directie wil graag met haar verder. Of dat lukt, blijft lang onzeker.

Na de evaluatie stuurt Van Muiswinkel een voorstel naar de NTR: ik neem dit najaar afscheid als hoofdpiet, dat kunnen we verwerken in een verhaal over een nieuw uiterlijk. Hij wil er met de scenarioschrijvers over praten. Na zes weken heeft de cabaretier alleen gehoord 'dat ze erover nadenken' en is hij het zat: Van Muiswinkel stopt per direct. Bij The Post Online hekelt hij de leiding, die het team aan het lijntje zouden houden.

Ook Jochem Myjer stapt op. De cabaretier spreekt liever niet over de kleur van Piet, om geen fans af te schrikken, maar hij vindt roetveegpieten een prima alternatief. Wat de doorslag geeft is dat hij geen lol meer had in zijn rol. Verslaggeefster Leeuwin vertrekt eveneens. De pieten blijven te zwart, ze kan het niet meer verkopen aan zichzelf.

In de Volkskrant zegt Römer daarna dat het te vroeg is om alleen witte Pieten op te voeren, dat zou de publieke opinie geen recht doen. Dit valt verkeerd, 120 Bekende Nederlanders ondertekenen een open brief: 'Beste omroepbaas, zwaai Zwarte Piet uit'. Römer en Kuyl antwoorden dat verandering vanzelfsprekend is: 'Het gaat alleen nog over de manier waarop en vooral over de snelheid.'

2016 'dit gaat best ver'

Juni 2016. In de 'Klokhuiszaal' in het NTR-gebouw presenteert Boschhuizen de hoofdlijnen van het script, die meer recht doen aan de roep om verandering. Zijn verhaal valt goed bij de bijna dertig aanwezige acteurs, regisseurs, producenten en schrijvers. Iedereen besluit door te gaan, inclusief Dieuwertje Blok en Maarten 'huispiet' Wansink, die juist tegen het afschaffen van Zwarte Piet is. Ook de directie is er, die volgt het proces nu op de voet.

'Wat Ajé vertelde, gaf ons vertrouwen om te blijven meedoen', zegt een aanwezige. Wat Boschhuizen precies zei, wil niemand prijsgeven. Fosko, die dit jaar voor de vijftiende keer meespeelt: 'Ik kan wel zeggen dat iedereen zal merken dat de kritiek op Zwarte Piet in dit script serieus genomen wordt. Deze keer neemt het Sinterklaasjournaal de handschoen op. Wat wij gaan doen, gaat best ver.'

Dat blijkt volgens insiders onder meer uit de introductie van een nieuwe piet, met een gezicht vol rechthoekig gekleurde vakken, als een werk van Piet Mondriaan. Er lopen allerlei soorten pieten rond in het programma, in vele kleuren. Ook zwarte.

RTL's overstap naar 'schoorsteenpieten' - nadat het Sinterklaasjournaal al was opgenomen - voert de druk verder op. Het team van het Sinterklaasjournaal heeft er vertrouwen in maar kritiek van voor- en tegenstanders van Zwarte Piet is inmiddels inherent aan het programma. Als het debat net zo hoog oploopt als vorig jaar, is de kans volgens ingewijden reëel dat sommige teamleden er alsnog mee ophouden. Het moet wel leuk blijven, en dat was het in 2015 niet voor iedereen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden