Achter de schermen bij het ultieme marathontheater

Vierentwintig uur lang door yoghurt, potgrond en bloederig orgaanvlees bij Mount Olympus. De Volkskrant mocht exclusief achter de schermen bij de veelgeprezen marathonvoorstelling van Jan Fabre en Troubleyn.

Dansers besmeurd in yoghurt.Beeld Marlena Waldthausen

19.00 uur

Eerst kondigen twee boodschappers op toneel 'slechte tijdingen' aan, 'alles zal daveren' en 'geen ontsnapping mogelijk.' Maar het echte startschot van de 24-uurs marathon Mount Olympus door Jan Fabres gezelschap Troubleyn wordt vooral gevormd door een erectie, als symbool voor mannelijke overheersing, al kinkt dat platvloerser dan het is. Acteur Pietro Quadrino (29) moet in de spotlight zijn naakte geslacht zonder handen tot een stijve zien te dwingen. Zijn hefboomtruc - 'Ik gebruik mijn fantasie' - ontlokt een opgelucht 'yes' aan het groepje performers, dat achter de schermen zijn openingssolo volgt via een beeldscherm.

Zelf loopt hij na afloop quasi ontevreden de grote gemeenschappelijke verkleedruimte binnen, 'zo-zo' mimend, om in het voorbijgaan de journalist een snelle hand te geven ('Nice to meet you'). Hij vindt het geen supererectie. À la, de kop is er af. Het titelnummer met zijn pompende drums, ronkende bassen en sonoor-lage stemmen van componist Dag Taeldeman kan losgaan. Twintig performers stomen het podium op, in ondergoed dat zojuist door productieleider Sebastiaan Peeters is gevuld met bloederig orgaanvlees uit een koelvitrine. De dansers slingeren met schuddende billen en borsten de levers, longen en harten uit hun beha's en slipjes. Een woeste dans als ritueel eerbetoon aan Dionysos, god van roes en waanzin. Dan, na de roes volgt de rouw, wanneer Els Deceukelier (55, Fabres muze van het eerste uur), als jankende hond levers en longen met haar tanden bijeenharkt. Haar wit geschminkte collega Marc Moon Van Overmeir (59), eveneens een oude getrouwe, vouwt de vleesresten in een laken, als lijkdelen op een slagveld. 'Vergeet nooit wat wij in ieders naam anderen hebben aangedaan', zo citeert hij zijn personage, de geest Darius.

De beklimming van de Mount Olympus, het feest van de tragedie met zijn Griekse goden, helden en heersers, alsook hun doden, vervloekten en verdoemden, kan beginnen, met 700 toeschouwers in de zaal (een uitverkochte Stadsschouwburg Amsterdam), 200 veldbedjes in de foyers (voor de onvermijdelijke hazenslaapjes) en een crew van 45 man (technici, costumières, assistenten en 28 performers). Peeters, een kwartier voor aanvang: 'Het voelt alsof je een lekkende olifant aan het wandelen wilt krijgen door alle gaatjes dicht te houden. Heel Troubleyn is meeverhuisd. We moeten 24 uur leven in een ruimte die niet daarvoor is gemaakt.'

Beeld Marlena Waldthausen

20.30 uur

Zo orgastisch als het er aan toe gaat op het podium, zo relaxed oogt het backstage. 'Backspace', in Troubleyn-terminologie. In deze volle, met zwart plastic afgeplakte ruimte zitten de performers achter stalen tafels, met script, schmink, smartphone en spiegel en een krat met rekwisieten aan hun voeten. Vijf mobiele douchecabines, met oudhollands motief op douchegordijnen, worden in toerbeurt gebruikt om de groene, zwarte, rode en witte mengsels van verf, olijfolie, honing en schmink er af te schrobben. Niemand lijkt zich druk te maken over de op handen zijnde uitputtingsslag van 24 uur.

Danseres Ivana Jozic (42): 'Volledige controle over een 24-uurs-optreden is onmogelijk. Bij Jans eerdere solo's en groepsstukken, van twee, vier of acht uur, kon ik mij op die tijdspanne voorbereiden. Maar hoe mijn lichaam dit etmaal doorstaat? Ik weet het niet. Misschien verlies ik mijn stem, dan moet ik daarnaar handelen. De controle loslaten en in het moment spelen, dat cliché is hier meer dan waar.' Groepsoudste Anny Czupper (68): 'Dit is theater, hic et nunc.'

Operazangeres Lies Vandewege (32) citeert Fabres tip: 'Slaat de vermoeidheid toe? Speel ermee. Laat het zien. Het is echt, het is live.'

Fabre zelf laat zich maar twee keer achter zien; hij zit achter de regietafel in de zaal, om cues te seinen. Fabre slaapt dit keer meer - 4 uur - dan gebruikelijk vanwege een antibioticakuur tegen een bronchitis.

Fabre's Mount Olympus

Wat een overmoedige, Fabriaanse onderneming leek, blijkt een verslavende ervaring. Overal met 5 sterren ontvangen, van Rome tot Wenen, van Berlijn tot Thessaloniki. Centraal staan de extatische Dionysos (Andrew Van Ostade) met zijn schuddebuik en zijn vrouwelijke evenknie Dionysia (Barbara De Coninck); zij roepen als Goden van het Theater hun bacchanten op het feest van de tragedie te starten. In veertien hoofdstukken ontrolt zich een script langs figuren als de onverzettelijke Antigone, de jaloerse Medea, de woedende Jason en de wellustige Phaedra.

Het publiek kijkt met stijgende verbazing en groot ontzag naar performers die naakt of half ontkleed, rauw vlees van de vloer eten, witte lakens aan flarden scheuren, tekstlinten uit vagina's trekken, blaadjes van planten bijten, in olie worstelen en zich besmeuren met verf, zand en glitters. Ze krijgen amper drie uur rusttijd. Tergend lange scènes haken op een pompende soundscore van componist Dag Taeldeman ineen tot één orgastische vertolking van Fabres metaforische visie op de menselijke kluwen van goed, kwaad, bloed, wellust, instinct, macht en wraak; 28 performers drijven 24 uur lang hun extreem getrainde lichamen gecontroleerd tot het uiterste - en zelfs daaroverheen. Maar wat moet in godsnaam achter de schermen gebeuren, om dit bedwelmend etmaal mogelijk te maken?

22.40 uur

Vooralsnog houdt de adrenaline de performers vrolijk gaande. Er worden bij op- en afgaan veel kussen uitgedeeld en grappen gemaakt. Iedereen loopt zonder gêne in zijn blootje. Van Overmeir: 'Tijdens repetities probeerden sommigen nog iets te bedekken. Nu niet meer. We zijn vertrouwd.' De voorstelling is een geoliede machine; dat was anderhalf jaar geleden anders bij de Nederlandse première, een week na de wereldpremière in Berlijn. Acteur Kasper Vandenberghe (34): 'Toen zagen we alle keuzes als nieuw hectisch op ons afkomen. We keken elkaar halverwege niet meer aan, om prikkels buiten te houden.'

Extra aandacht behoeft dit jaar wel de doorloop, omdat de laatste Mount Olympus al weer zeven maanden geleden is. Danseres Fabienne Vegt (31): 'Mijn lichaam voelt nu al gesloopt door de drie keer acht uur van gisteren. Maar het voelt als verliefdheid: we zijn zo blij elkaar weer te treffen.' Voor de zoveelste keer vouwt ze een laken om haar afgetrainde middel tot chiton of fustanella -geplooide Griekse kostuums. Twee dames wassen en strijken in straf tempo een Mount Olympus aan lakens. Marina Kaptijn (50): 'Als ik besmeurd van het podium kom en mij na een douche in een schone lap hul, voel ik de tijd resetten.'

Beeld Marlena Waldthausen

00.45 uur

Een medewerkster van de SSBA komt linea recta van de nachtapotheek met voor euro 150,- aan doosjes keelpastilles, tijmsiroop en ademhalingsthee. Veel performers hebben last van de droge lucht; stof, aarde en zand slaan op hun stembanden. Iemand smeekt om ricola-bolletjes. De kokendhete gemberthee met munt en citroen uit de koffiekamer vindt gretig aftrek. Kauwgum wordt ook snel ergens bijgekocht. 'Kauwen is mijn redding', zegt zangeres Vanderwege, 'Daarmee slik ik gruis weg.'

Het etmaal is één tijdspanne, zegt Czupper, 'De horizontale. Maar de vier generaties verbeelden op het podium ook de verticale tijd. De jonkies van twintig zijn heroïsch, als goden op de top. Maar tijd wordt ook geschreven op lichamen die geleefd hebben, zoals van mij, Katrien, Els en Marc Moon.' Op drie nieuwe danseressen en een danser na, werken alle performers al jaren met Fabre. Van Overmeir: 'Weet je dat Troubleyn diets is voor trouw blijven? Jan is loyaal aan ons, wij aan hem.' Maar een sekte, zoals soms door de buitenwacht gedacht, omdat performers zo extreem ver gaan met naakt, lust en lichaamssappen? 'Geen sprake van. Mensen denken soms dat Jan een dictator is die ons bizarre acties oplegt. Integendeel. Hij laat ons zelf onze grenzen opzoeken. Wil je iets niet doen? Geen probleem. Niets moet.' Niemand, benadrukt hij, gebruikt drugs, ook al vermoedt het publiek van wel. 'Dit kan niet op drugs. Die veroorzaken pieken én dalen. Wij geraken in een ander soort trance; wij moeten pieken.' Wel voorziet een stevige cateringlijst in zeven rondes vers eten. Zo verorbert Vandenberghe om de drie uur kleine porties: 'Bij te weinig voedsel, word ik depressief, chagrijnig. Maar ik combineer geen proteïne mét koolhydraten. Ik denk bij alles: wat zou een caveman doen?'

Beeld Marlena Waldthausen

02.35 uur

Katrien Bruyneel (53) valt na een groepsspringsessie van 13 minuten, doodmoe op haar stoel. 'Poeh, dit is echt een zware, midden in de nacht. Je hebt toch niet gezien dat ik heb gesmokkeld?' Een trits performers haalt bij Peeters magnesiumpillen tegen vermoeidheid en spierkrampen. Vandenberghe: 'Als je nog iemand wilt spreken, moet je vlug zijn. Over een uur zinken we weg in onszelf of in onnavolgbare humor.' Hij roept om een voetenbadje voor zijn gitzwarte voetzolen: 'De osteopaat zal hier niet blij mee zijn. Het lijkt of ik uit de loopgraven kom.'

Vier vrouwen krijgen naakt een badkuip vol bakken met Alpro-yoghurt over zich uitgestort. Hun lijven schrikken van het koude spul - 'godenzaad' volgens het script. Druipend stappen ze het podium op. Vier mannen zullen het yoghurtritueel 12 uur later eveneens ondergaan. 'Wacht maar, die schreeuwen erger van de kou.'

De eerste 40 minuten verplichte rust in witte slaapzakken, op het podium, is achter de rug. Er volgt later nog een 'droomtijd' van 40 minuten, en één van 100. Dan mogen ze even wegzakken, totdat sproeiers hen weer wekken. Slapen doet niemand. Vegt: 'Die droomtijd geeft je een idee van slaap, waar je hartstochtelijk naar verlangt, maar je krijgt het niet. Gruwelijk.' Weinigen maken gebruik van speciaal ingerichte slaapkamers, bang een cue te missen. 'Niemand komt je daar wekken.' Acteur Andrew Van Ostade (28, Dionysos) leest liever The Fifth Elephant en danser Tony Rizzi (51, ooit boegbeeld bij William Forsythe) zweert bij gemberthee met citroen en zijn meditatiebijbeltje The Pocket of Thich Nhat Hanh.

De zaal blijft ook 's nachts opvallend goed gevuld. Onder de toeschouwers maakt acteur Ramsey Nasr aanstalten naar huis te gaan. Hij moet fit blijven want hij acteert zelf, in de Rabozaal: Kings of War. 'Ik hoop morgen voor mijn eigen optreden toch de slotscène mee te kunnen pakken. Die schijnt zo gaaf te zijn.'

Beeld Marlena Waldthausen
In de schmink voor Mount Olympus.Beeld Marlena Waldthausen

07.05 uur

Buiten veegt de gemeentereiniging het Leidseplein leeg, binnen vraagt een performer waar hij even ongehoord kan uitschreeuwen. Bruyneel: 'Oef, ik vrees dat mijn geest de scèneteksten niet meer opneemt.' Vandenberghe: 'Ik leer nu meer over mezelf dan ooit. Tot welke oplossingen ben ik in staat als ik kapot ben?' Een collega is net door de potgrond gehaald. Onvermoeibare helpers verwijderen weer een plastic dekzeil, vol aarde en bloed. Ze halen weer een homp vlees uit de koeling. Daar gaan de dansers straks op het podium mee jonassen, op maagdelijk wit laken.

Beeld Marlena Waldthausen

12.20 uur

Vier danseressen stoppen tekstlinten in hun vagina, een referentie naar performances uit de jaren zestig van kunstenares Carolee Schneemann. Het viertal draagt de opschriften straks, al uitrollend, als koor voor. Bij de jonge Lore Borremans wordt een grote bos zalmkleurige rozen op tafel gelegd. 'Oh la la,' grapt buurvrouw Bruyneel, 'een stille aanbidder.' Dan betrekt haar gezicht. Ze blijken van een vaste stalker van de groep, 'een creepy vijftiger die doet of hij onze beste vriend is', aldus danseres Marina Kaptijn (50). Het expliciete naakt in Mount Olympus trekt ook schimmige figuren.

Beeld Marlena Waldthausen

18.00 uur

Alle performers veren energiek op. Drums en bassen van het titelnummer Mount Olympus schallen opnieuw hard door de boxen, als lokroep voor de finale. Een zwetende Cédric Charron (44), vrolijk: 'Ik zou zo opnieuw kunnen beginnen.' Betalen ze dan echt geen prijs voor 8 uur preparatie, 24 uur performen, en 8 uur cooling down? 'Natuurlijk,', zegt hij: 'A big big jetlag. Voor de twintigers 2 dagen, de dertigers het dubbele en voor veertigers als ik een week. Maar eerst bouwen we nog een feestje.' De performers stormen het podium op voor een allerlaatste uitputtende rensessie. Daar steekt een storm op aan verfspatten, snipperfonteinen en glitterregens. 'Now, give me all the love you got!', scanderen de performers in veelvoud richting publiek. Dat antwoordt uitzinnig.

Beeld Marlena Waldthausen

18.50 uur

De douches draaien alvast warm. Vier vrouwen hebben vier minuten om zich schoon te spoelen en met wat extra olijfolie gekookte eieren in hun vagina te verstoppen. 'Waar zijn de eggs?' roept Vegt buiten adem.'Holy fuck.' Dan op het podium: stilte na de storm. Donker. Een lichtspot op het naakte viertal. Gecontroleerd laten ze de eieren in aquaria vallen. Een wedergeboorte, een ode aan het matriarchaat, aldus het script, waar Mount Olympus een etmaal geleden met mannelijke overheersing begon. 'Neem de macht terug. Geniet van je eigen tragedie. Ademen, gewoon blijven ademen. En iets nieuws verbeelden.', fluistert het 28-koppig-koor de zaal in. Dan: doek.

Beeld Marlena Waldthausen

19.05 uur

Performers wachten in colonne voor de douches. Iedereen omhelst iedereen. Niemand gaat naar huis zonder glitters in kleren en haar. Ook de crew niet. Een technicus in de coulissen belt, met een blik op de toneelvloer vol aarde, verf en confetti: 'Is er al een schoonmaker in het pand gesignaleerd?'

Mount Olympus, to glorify the cult of tragedy, (a 24 hour performance) door Troubleyn/Jan Fabre.
Nog te zien: 15/9 in Parijs.
Het boek met voorstellingsscript is uitgegeven door De Bezige Bij.

Aanvullingen en verbeteringen: In bovenstaand artikel was een uitspraak van danseres Fabienne Vegt verkeerd geïnterpreteerd. Haar uitroep 'Holy fuck, I could kill him' betrof niet regisseur Jan Fabre, maar een collega die vergat op het podium zand te strooien tegen het uitglijden tijdens een extatische dans van 16 minuten op een glibberig toneel, als slot van de uitputtende 24-uurs marathon.

Fabienne Vegt bereidt zich voor.Beeld Marlena Waldthausen

Jan Fabre en de oprekbare tijd

Van vier naar vierentwintig uur: met Mount Olympus vestigt Fabre een record binnen de theatermarathons.

Jan Fabre (58) rekt de tijd graag op. Voorstellingen van deze geroemde en soms vervloekte Vlaamse theater- en beeldend kunstenaar duren meestal langer dan normaal. Met één van zijn eerste producties, Het is theater zoals te verwachten en te voorzien was (1982), legt hij 'een bom onder het zitvlees van het theaterbestel': zijn performers rennen, springen, roken, dansen en eten acht uur lang. Ze likken yoghurt van de vloer en kleden zich om het snelst aan en uit, een werkdag lang.

Twee jaar later breekt hij internationaal door met De Macht der Theaterlijke Dwaasheden (1984): een uitputtingsslag van viereneenhalf uur op muziek van Wagner, Strauss, Bizet, Othmar Schoeck en minimalist Wim Mertens. Fabre wil meer. Dertig jaar lang fantaseert de kunstenaar - zelf een korte slaper en creatieve nachtbraker - over een theatermarathon van 24 uur. In de lente van 2014 begint hij met zijn gezelschap Troubleyn te repeteren aan zijn meest ambitieuze project ooit: Mount Olympus.

Een jaar lang experimenteren 27 performers in zijn werkplaats aan de rand van de Antwerpse Seefhoek, met verf, zand, stof, olie, schmink, tekst, muziek en belichting. Een rustplek voor yoga en opwarming dient als vluchtheuvel. Als structuur kiest Fabre met tekstschrijver Jeroen Olyslaegers de contouren van 35 Griekse tragedies, met hun goddelijk commentaar op het lijden van de mens. Dat verklaart de ondertitel: To glorify the cult of tragedy. Eind juni 2015 gaat Mount Olympus in Berlijn in première; begin juli opent de marathon in Amsterdam festival Julidans. Anderhalf jaar later haalt de Stadsschouwburg de kostbare mega-onderneming terug naar de hoofdstad. De marathon is binnen een maand uitverkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden