REPORTAGE

Achter de schermen bij de fractie

De actualiteit op de staart trappen, dat willen Femke Halsema en Gijs van de Westelaken met hun politieke dramaserie De Fractie. Vanavond is de eerste aflevering te zien.

Cast van de FractieBeeld Victor Arnolds

Een week geleden, op maandag 5 januari, hield Marise Collee, fractievoorzitter van de Vrijzinnige Partij Nederland (zes zetels in de Tweede Kamer) een nieuwjaarsspeech in de Tolhuistuin in Amsterdam-Noord.

De aanslag op Charlie Hebdo lag nog te wachten in de toekomst; ze blikte vooruit naar de Statenverkiezingen in maart en hield de zaal vol 'vrijzinnige vrienden' voor: die verkiezingen straks gaan niet alleen over zorg, onderwijs en economie - ze gaan óók over de vraag 'of dit land blijft sukkelen of vol vertrouwen de toekomst vormgeeft'.

Wie de VPN had gevolgd, wist wat ze bedoelde. Niet het vertrouwen van de kiezer in de politiek moet worden hersteld, nee: 'Eerst moet de politiek laten zien dat ze vertrouwen in de mensen heeft.'

Er klonk kritiek, en gejuich. Freek de Jonge zei na afloop dat hij niks nieuws had gehoord. Marc Chavannes, columnist van NRC Handelsblad, twitterde dat de VPN het wel eens heel goed kon gaan doen in de aanloop naar de verkiezingen.

Actualiteit

Op donderdag 9 januari loopt actrice Sandra Mattie alias Marise Collee langs de Hofvijver. Naast haar acteur Han Kerckhoffs. De regen komt met bakken uit de lucht. Aan de overkant van de straat staat een kleine crew onder paraplu's. Het is vier dagen voor de uitzending van de eerste aflevering van De Fractie, de nieuwe politieke serie van de VPRO, en vandaag worden de laatste scènes gedraaid.

Tegelijkertijd wordt 100 meter verder op het Plein het podium opgebouwd waar burgemeester Jozias van Aartsen zijn toespraak zal houden voor een menigte met potlood en pen in de hand, want in de echte wereld gaat het over de aanslag in Parijs en over Soumission van Michel Houellebecq.

Kerckhoffs, in zijn rol van Jan Leusingh, de charismatische oprichter van de VPN, geeft Collee het boek: 'Hier, net uit. Schijnt veel over te doen te zijn. Interessant gedachtenexperiment: Frankrijk is beter af met een islamitische president.'

De actualiteit op de staart trappen en feit en fictie zo veel mogelijk vermengen. Zo hadden Femke Halsema en Gijs van de Westelaken, producenten van De Fractie, het zich voorgesteld toen ze voor het eerst de koppen bij elkaar staken. In elke aflevering zouden drie scènes op het laatste moment worden herschreven. Dat het in de eerste aflevering meteen zo scherp zou uitpakken - nee, niet gedacht.

Marise ­Collee (Sandra Mattie) en Jan Leusingh (Han Kerckhoffs) van de fictieve Vrijzinnige Partij Nederland.Beeld Mariska kerpel

Halsema landde op Schiphol toen de aanslag in Parijs werd gepleegd. Van de Westelaken was toen al aan het schrijven. Tien minuten voor de opnamen werd ook het boek van Houellebecq in het script gefietst - een kopie van de cover op een dummie welteverstaan; in geen enkele boekhandel was het boek nog te krijgen.

De eerste gesprekken over een politieke dramaserie voerden ze anderhalf jaar geleden. Van de Westelaken had een onaf scenario voor een serie rond een secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken. Halsema wilde liever een Tweede Kamerfractie centraal stellen. The West Wing, Borgen, House of Cards, in Nederland Mevrouw de Minister: ze gingen allemaal over een regering. Heel geschikt voor televisiedrama, maar, vond Halsema: 'De echte macht ligt niet bij de regering maar bij het parlement. Ik wilde laten zien hoe het er achter de schermen van een fractie aan toegaat, laten zien dat een volksvertegenwoordiger een mens is van vlees en bloed die twijfelt over de beslissingen die hij moet nemen, compromissen sluit, zijn charmes inzet, beloften doet, wraak neemt, die valt en weer opstaat en eindeloos vergadert in treurige kamers met dode vetplanten.'

Hierover waren ze het snel eens: dat de fractie een partij moest zijn in het midden van het politieke spectrum. Modern, zonder leden, met een programma dat zowel linkse als rechtse standpunten bevat, zoals: alle belemmeringen van vrije meningsuiting uit de wet, subsidiestelsel maakt plaats voor nationaal cultuurfonds, afschaffing van bijzonder onderwijs, meer zeggenschap over de besteding van belastinggeld. 'De VPN', zegt Van de Westelaken, 'moest een partij zijn waarop iedereen zou stemmen als hij bestond.'

Plezierige verrassing

Op het kantoor van Column Film kwam Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg praten over de mogelijkheid om in het Tweede Kamergebouw te filmen. Ze was huiverig voor de vermenging van feit en fictie en wilde alleen toestemming geven als ze van tevoren de scènes mocht doornemen. Dat was voor de makers onbespreekbaar.

Er werden inspiratiesessies gehouden waar (naast vele anderen) Alexander Rinnooy Kan en David Van Reybrouck aanschoven en waar alle politieke issues op tafel kwamen die de komende jaren zouden spelen. Later volgden een oprichtingsmanifest en een partijprogramma. Halsema schreef zelfs een fictieve nieuwsanalyse in de Volkskrant, gedateerd 7 juni 2010, waarvan de eerste zin luidde: 'Zonder twijfel is de VPN de plezierigste verrassing van deze verkiezing.'

Met al deze gegevens gingen de drie scenarioschrijvers aan de slag: thrillerauteur Charles den Tex, Volkskrant-journalist en auteur Toine Heijmans en schrijver Roel Janssen. In vier maanden tijd lagen er tien afleveringen over het wel en wee van fractievoorzitter Collee, upcoming man Tim Snel - een rol van NT-acteur Joris Smit - en ideoloog Jan Leusingh. Den Tex kwam met het idee om Leusingh een geheim te geven. Schimmige partijfinanciering speelt daarbij een rol. Heijmans: 'De lange lijn in het verhaal heeft iets van een thriller. Gaandeweg wordt duidelijk waarom Leusingh zelf niet in de Tweede Kamer zit.'

Het was een genot om waar mogelijk de werkelijkheid in het scenario te schrijven. Zo zit in de aflevering met de titel Jaloezietax een rolletje voor de econoom Thomas Piketty, schrijver van Kapitaal in de 21ste eeuw. De opnamen werden gepland op de dag dat hij met de leden van de Tweede Kamer sprak; voor Tim Snel schrijft hij een opdracht in zijn boek.

Beeld Mariska Kerpel

Het gemis van niet in het Tweede Kamergebouw kunnen filmen, wordt waar mogelijk gecompenseerd door cameo's van echte Kamerleden en journalisten. Diederik Samsom zag ervan af om in de aflevering vlak voor de Statenverkiezingen te figureren, maar Henk Krol doet wel mee, en Alexander Pechtold ook. Ron Fresen deed een stand-uppertje, Jeroen Pauw ontving Han Kerckhoffs in zijn rol van Jan Leusingh, met echt publiek.

De acteurs noemen het een plus dat ze zich voor deze serie in méér moesten verdiepen dan alleen de psychologie van hun personage. Femke Halsema gaf ze een rondleiding door de Tweede Kamer. Joris Smit nam Jesse Klaver van GroenLinks onder de loep, Han Kerckhoffs las veel over Hans van Mierlo en Alexander Pechtold. Sandra Mattie sprak met Pia Dijkstra en Jeltje van Nieuwenhoven, woonde een fractievergadering van D66 bij en pikte mee dat elk vrouwelijk Kamerlid een föhn in de bureaula heeft.

Rol

Hebben de acteurs een ander beeld gekregen van de politiek? Joris Smit zag overeenkomsten tussen politici en acteurs: 'We spelen allemaal een rol voor de camera.' Sandra Mattie werd zich bewust van de continue spanning waaronder je als politicus moet functioneren, maar ze nam ook de woorden van Femke Halsema ter harte: 'Je moet niet vergeten te lachen, politiek is ook een spel.'

Volgens Tijn Docter, die de rol van spindoctor Vincent Capteijn speelt, is De Fractie nu eens niet cynisch, maar pro politiek Den Haag. 'Als ik iets heb geleerd, is het dat iedereen in Den Haag keihard en met heel veel passie werkt.'

Intussen leidt de website van de VPN een eigen leven en twitteren de personages erop los. Wie niet beter weet, zou denken dat hij vier jaar lang een belangrijke partij over het hoofd heeft gezien. Mattie: 'We moeten natuurlijk niemand voor de gek houden, maar het zou meesterlijk zijn als iemand in maart in het stemhokje staat en denkt: waar is de VPN?'

De Fractie, maandag 21.15 uur, bij de VPRO op NPO 2.

De VPN heeft u nodig

De VPRO wil samen met de fictieve Vrijzinnige Partij Nederland alternatieve scenario's presenteren voor een nieuw Nederland. In aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen krijgt de VPN daarom een podium om discussie los te maken over politieke vraagstukken. Volgers van tv-serie De Fractie kunnen reageren op: vpnfractie.nl. Ook opiniemakers en politici doen mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden