Kunst Tachtigjarige Oorlog in het Rijksmuseum

Acht memorabele momenten uit de Tachtigjarige Oorlog vastgelegd in objecten

Een onthoofding, een nieuwe Bijbel, een loden hart en een hengst als oorlogsbuit: memorabele momenten in de Tachtigjarige Oorlog werden vastgelegd in grootse schilderijen en objecten. V kiest de acht mooiste voorbeelden uit de expositie in het Rijksmuseum.

1. Lucas de Heere, Filips II als Salomo geëerd door de koningin van Sheba, 1559.

Hoe laat je als vorst zien dat je echt belangrijk bent? Door je te laten afbeelden als een Romeinse keizer of de oudtestamentische Salomo, heerser van het toen nog intacte Koninkrijk Israël. De Gentse schilder Lucas de Heere deed beide in het portret van Filips II, in opdracht natuurlijk: Filips was in Gent, voor een bijeenkomst van de Orde van het Gulden Vlies. Het was 1559, Filips was 32 jaar oud en pas vier jaar vorst van de Nederlanden. Hij stond op het punt naar Spanje te vertrekken, maar hij wilde toch, door middel van dit schilderij, even laten zien wie de baas bleef in het koude Noorden. 

2. Loden doos waarin het hart van Egmont werd opgeborgen, 1568.

Doos waarin het hart van Egmont werd opgeborgen, 1568 Beeld Rijksmuseum

In opstand komen tegen het bewind van Filips II kon je beter niet doen. Voor je het wist lag je hoofd eraf. Het overkwam graaf Lamoraal van Egmont die, samen met zijn geestverwant graaf Van Horne, bezwaar maakte tegen de vervolging van protestanten. Hoogverraad, luidde het vonnis. Op 5 juni 1568 werd op de Grote Markt van Brussel zijn hoofd van zijn lijf gescheiden. Egmont werd begraven in Zottegem. Het hart werd uit zijn lichaam gehaald, zoals bij edelen gebruikelijk was, en op de kist bewaard in een loden doos. Toch mooi dat die doos de vorm kreeg van een hart.

3. Anoniem, De Spaanse Furie in Antwerpen in november 1578, ca. 1580.

De Spaanse Furie in Antwerpen

Dat de Spanjaarden konden plunderen, moorden en verkrachten, was bekend. Het neemt niet weg dat de mate waarin ze eind 1576 huishielden in Antwerpen ongekend was. Twee jaar na het verloren Beleg van Leiden kwam de frustratie bij de soldaten – die al tijden geen soldij hadden ontvangen – in het rijke Antwerpen in een ongekende eruptie naar boven. Pure muiterij. Dit reportage-achtige schilderij van een anonymus is gemaakt met een bijbedoeling: hoe erger de misstanden zouden worden verbeeld, hoe eerder het volk zich tegen het Spaanse leger zou keren. Aan fake news grenzende propaganda, er is weinig nieuws onder de zon.

4. Isaac van Swanenburgh, Willem van Oranje, 1600-1602.

Twee stroken van het ontwerp voor het glas in loodraam voor de Sint-Jamskerk in Gouda, 1600-1602 Beeld Rijksmuseum

Over de rol van Willem van Oranje raak je niet snel uitgepraat. Veldheer, opportunist, over het paard getilde edelman of Grote Verzoener? Vijftien jaar na zijn dood werd hij in elk geval al als de Vader des Vaderlands gezien, niet langer als een militair. Op het ontwerp voor een glas-in-lood-raam voor de Goudse Sint-Janskerk wordt hij tegen de achtergrond van het Leidens Ontzet afgebeeld als de grote staatsman die hij was geworden. Misschien wel de toekomstige koning, ware hij niet vroegtijdig, op 51-jarige leeftijd, in zijn Delftse residentie door de pistoolkogels van Balthasar Gerards gedood.  

5. Jacob de Gheyn II, Spaanse strijdhengst, tijdens de Slag bij Nieuwpoort in 1600 buitgemaakt op aartshertog Albrecht, 1603.

Het kan verkeren: aartshertog Albrecht was een neef van oom Filips II en trouwde met zijn nichtje Isabella, dochter van Filips II, waardoor hij landvoogd werd van de Nederlanden. Albrecht was geliefd in de Zuidelijke Nederlanden, maar kende minder succes als legeraanvoerder: hij verloor een belangrijke slag, die bij Nieuwpoort. Tot zijn vernedering werd het mooiste exemplaar uit Albrechts stoeterij, een witte Spaanse hengst, overgedragen aan prins Maurits. Als oorlogsbuit. Waarna paard én stalknecht, wellicht tot diens ontsteltenis, werden vereeuwigd. Het doek is lange tijd opgevouwen bewaard, maar wordt nu gerestaureerd. 

6. Eerste drukproef van de Statenbijbel, 1633-64.

Eerste drukproef van de Statenbijbel, de zogeheten Autograaf, met inhoudelijke wijzigingen, 1633-1634 Beeld Nationaal Archief

De Bijbel in een vertaling die voor alle protestanten acceptabel is? Oeps, dat kost tijd. Het project werd door de Staten-Generaal geïnitieerd en nam bijna twee decennia in beslag. Aan de kanttekeningen in de marge van de eerste proefdruk, uit 1633, is te zien waarom: elk woord werd gewikt en gewogen. De beginzin van Genesis moest het meteen ontgelden, die diende herschreven te worden. Niet onbegrijpelijk, want je zet het Woord Gods niet een-twee-drie van het Grieks en Hebreeuws over naar het relatief jonge Nederlands. Dat diende door het gehele volk gelezen te kunnen worden, ter verbroedering van de verdeelde geesten in de nieuwe staat. 

7. Willem Hondius, Kaart van door de Nederlanders beheerste delen van Brazilië en Curaçao, 1635.

‘De vrijheid van de een, is de onvrijheid van de ander’ is een van slogans  die het Rijksmuseum hanteert voor de tentoonstelling over de Tachtigjarige Oorlog. Goed geformuleerd: terwijl de Nederlanders zich bevrijdden van het Spaanse juk, begonnen ze elders ter wereld gebieden te veroveren, mede voor de handel in rietsuiker en slaven. Met dank aan de Vereenigde Oostindische Compagnie en de West-Indische Compagnie. Een kaart met enkele van deze koloniën werd aan de Franse staatsman Richelieu geschonken, om hem te imponeren en om Nederland als wereldmacht op de kaart te zetten.

8. Gerard ter Borch, De eedaflegging van de Vrede van Munster door vertegenwoordigers van de Republiek en Spanje, 1648.

Geen vrede zonder ondertekening van allerhande verdragen. Zoals dat gebeurde op 15 mei 1648, na tachtig jaar oorlog tussen Nederland en Spanje. En bij een enkele ondertekening bleef het niet, afgaande op het ‘live verslag’ dat Gerard ter Borch van de heuglijke gebeurtenis schilderde, en waarvoor hij speciaal vanuit zijn woonplaats Zwolle naar Munster was afgereisd. De Spanjaarden (rechts) leggen de eed af met de hand op de bijbel, de Nederlanders (links) steken twee vingers in de lucht. Daarna werden de ondertekende documenten in rode kistjes gestopt en onderling uitgewisseld

Met dank aan Gijs van der Ham, senior conservator geschiedenis van het Rijksmuseum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.