Aardig of onaardig? Sociale psychologie voor leken over de eerste indruk

U hebt op een feestje een man ontmoet met wie u tien minuten hebt gesproken. De volgende dag vraagt een vriendin u wat voor type hij was....

Meestal gaat het zo. Na de eerste ontmoeting hebben we een globale indruk van de persoon. We weten of hij zelfverzekerd is of niet, of hij verlegen is, spontaan, vriendelijk of arrogant. Maar is die eerste indruk de beste?

In De eerste indruk beschrijft sociaal psycholoog Roos Vonk hoe we ons een beeld van iemand vormen, welke processen daarbij onbewust een rol spelen. Natuurlijk krijgen we bij een ontmoeting nooit alle kanten van iemands persoonlijkheid te zien. Iemand is nooit alleen maar zelfverzekerd of vriendelijk, verlegen of spontaan. De doortastende onderwijzer kan thuis een watje zijn, en de vriendelijke buurman is op zijn werk misschien wel een botterik.

Non-verbaal
Toch zijn er aanwijzingen dat de eerste 30 seconden in een ontmoeting veelzeggend zijn. Uit sociaal-wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het oordeel dat we vormen op basis van non-verbaal gedrag in de eerste halve minuut, soms beter klopt dan het beeld dat de persoon van zichzelf heeft.

Non-verbaal
Zo kunnen we aan de manier waarop iemand beweegt en spreekt, veel afleiden. Mensen kunnen bijvoorbeeld onbewust signalen afgeven van onzekerheid. Ook de stem herbergt een schat aan informatie. Iemand die liegt, gaat vaak hoger en monotoner praten en oppervlakkiger ademhalen. Hoe interpreteren mensen na de eerste kennismaking eigenlijk het gedrag van een ander, en waardoor laten ze zich leiden? Ook hier spelen hardnekkige mechanismen een rol. Er treedt meestal een zogenoemde correspondentievertekening op, schrijft Vonk. Mensen zijn geneigd de invloed van de situatie te onderschatten. We denken veel te gemakkelijk dat het gedrag van iemand in een bepaalde situatie – bijvoorbeeld een ander helpen – correspondeert met een persoonlijkheidseigenschap als behulpzaamheid.

Non-verbaal
Hoe groot de invloed van de omgeving kan zijn, bewijzen experimenten uit de sociale psychologie, zoals het beroemde gehoorzaamheidsexperiment van de Amerikaanse psycholoog Milgram, waarbij deelnemers op verzoek van een onderzoeker anderen schokken moesten toebrengen. Alle proefpersonen in dit experiment deden dat.

Non-verbaal
Misschien denkt u dat u dat nooit zou doen, maar dat is onzin, schrijft Vonk. ‘Mensen hebben een uiterst gebrekkig inzicht in de invloed van situationele factoren op hun eigen gedrag.’

Non-verbaal
Een ander effect zegt Vonk, is de neiging om meer waarde te hechten aan negatief dan aan positief gedrag.

Non-verbaal
Als iemand drie keer aardig doet en één keer vervelend, dan zijn we geneigd de negatieve houding uit te vergroten. Dat komt doordat de meeste mensen ervan uitgaan dat de wereld in principe goed is. Als we verwachten dat de ander aardig is, komt het des te harder aan als het tegendeel blijkt.

Non-verbaal
De eerste indruk bestaat uit drie delen. Het eerste deel beantwoordt de vraag hoe we ons een indruk vormen van anderen. Vonk behandelt de belangrijkste psychologische mechanismen, zoals stereotypering, en de rol van uiterlijk, non-verbaal gedrag en intuïtie. In het tweede deel wordt beschreven hoe we indruk proberen te maken op anderen en welk effect manieren van presenteren kunnen hebben (slijmen, intimideren, hard to get spelen of je van de domme houden.)

Non-verbaal
Het zit in de aard van mensen om goed te willen overkomen bij anderen. Probeer maar eens bewust een onaardige indruk te maken, dat lukt bijna niet. Soms doen we extra aardig omdat we iets willen bereiken. We lachen, geven complimenten, stemmen in met de mening van de ander, we zijn behulpzaam of tonen interesse.

Non-verbaal
Waar ligt de grens tussen oprechtheid en slijmen?

Slijmen met de baas
Roos Vonk geeft handige tips om ervoor te zorgen dat je in een hiërarchische relatie, zoals met je chef, niet van vleierij wordt verdacht: begin met slijmen tegen je baas, lang voordat je om salarisverhoging gaat vragen. Tweede tip: wees het niet altijd met hem eens, ga ook af en toe tegen hem in, maar kies dan een veilig onderwerp, zoals de kwaliteit van de koffie.

Slijmen met de baas
Het laatste deel gaat uitvoerig in op de eerste indruk bij sollicitaties en daten. Vonk lardeert de theorie met praktische tips. Een prima openingszin om met iemand in contact te komen is bijvoorbeeld: ‘Ik voel me hier wat ongemakkelijk, maar ik wil je graag beter leren kennen.’ De eerste indruk is een toegankelijk en praktisch boek, een cursus alledaagse sociale psychologie voor leken, met eigentijdse voorbeelden en lekker veel testjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.