RecensieDe schrijver die over de soep vloog

Aantrekkelijke biografie van literaire ‘pechvogel’ Frans Pointl ★★★★☆

Het succes van schrijver Frans Pointl kwam laat, en duurde niet lang. Met compassie en sprekende details geeft biograaf David de Poel dit levensverhaal kleur.  

Frans Pointl Beeld Nijgh & Van Ditmar

‘U bent toch die poelier?’, vraagt een man op straat aan schrijver Frans Pointl. ‘Nee’, antwoordt Pointl geïrriteerd, en loopt door. De man blijft naast hem lopen. ‘Ja toch’, zegt hij, ‘u bent toch van de kip?’

De meeste mensen die zich Frans Pointl (1933-2015) herinneren, zullen hem kennen van ‘de kip’, oftewel van zijn verhalenbundel De kip die over de soep vloog (1989) waarmee Pointl op zijn 56ste debuteerde en na een leven vol (literaire) tegenslag alsnog succes kreeg.

In zijn debuut beschrijft Pointl zijn jeugd, die zorgeloos begint maar abrupt wordt afgebroken zodra de oorlog uitbreekt. Een groot deel van zijn familie wordt gedeporteerd en vermoord. Na de oorlog zijn moeder en zoon op driehoog-achter in Amsterdam tot elkaar veroordeeld. Moeder, getraumatiseerd en depressief, is dwingend en bezitterig. Een normaal sociaal leven heeft de jonge Frans daarom niet. De bundel eindigt bij moeders dood, die niet de vrijheid oplevert waarop Pointl hoopte. In later werk beschrijft hij hoe zijn leven wordt beheerst door angsten, sociale onhandigheid en allerlei dominante figuren die misbruik van hem maken.

‘Mag ik u een pechvogel noemen?’, vraagt Adriaan van Dis in een televisie-interview in 1990 dat tot Pointls doorbraak zal leiden. De schrijver antwoordt schuchter: ‘Als u daar de behoefte toe voelt.’ Even later legt Pointl de opmerkelijke titel van zijn debuut uit: ‘Het is een metafoor voor iets wat ergens op lijkt, maar het niet is.’

Wellicht is David de Poel zo tot de titel van zijn biografie over Pointl gekomen: De schrijver die over de soep vloog. Pointl lijkt een succesvolle schrijver met een aanzienlijk oeuvre, maar is het in werkelijkheid niet. Hij maakte nooit écht deel uit van het soepie van het literaire wereldje, hoogstens mocht hij – de pechvogel – er eens overheen vliegen.

Beeld Nijgh & Van Ditmar

Triomfjes en afwijzingen

Het literaire wordingsproces van Pointl komt uitgebreid aan bod: de eerste pogingen, de afwijzingen, de triomfjes van incidentele publicaties in literaire tijdschriften, de voorleesavondjes, de collega-schrijvers, de gemiste kansen, de uitgevers, het grote succes, de interviews, de uitdovende belangstelling, de dalende verkoopcijfers en uiteindelijk de stille dood van de schrijver die tot het allerlaatst gedichten is blijven schrijven: ‘meeuw Frans P./ helemaal aanwezig/ vliegend in dichte mist/ voor uw oog/ al uitgewist’ (Afscheid, 2015).

De Poel beschrijft het alsof hij er zelf bij is geweest. Voor een deel is dat ook zo. Op het moment dat Pointl in het ziekenhuis terechtkomt, wordt De Poel zijn zaakwaarnemer en vertrouwenspersoon. Niet altijd van harte overigens. Pointl kan innemend zijn en met zijn kraaloogjes vertedering opwekken, maar is evengoed kribbig, onredelijk en een ontzettende klager. Toch schrijft De Poel met compassie over Pointls laatste jaren met vooral medisch getob. Dat doet hij in losse hoofdstukken die hij afwisselt met hoofdstukken over Pointls eerdere leven, zoals we dat kennen uit de verhalen.

Met het risico dat fictie en werkelijkheid door elkaar gaan lopen (Pointl was de laatste die ontkende dat hij dingen verzon of aandikte), heeft De Poel sprekende details uit de verhalen geselecteerd om het levensverhaal kleur te geven. Afgezien van koddige formuleringen (over Frans in Brussel: ‘Hij keek zijn ogen uit tussen al die luxewinkels en mooie gebouwen’, over de poezen: ‘Die waren al sinds zijn vroegste jeugd zijn belangrijkste maatjes geweest’) is De Poels stijl helder en prettig onsentimenteel. Zijn aantrekkelijke biografie laat zien dat Frans Pointl meer was dan dat mannetje van de kip.

David de Poel: De schrijver die over de soep vloog – Het leven van Frans Pointl 
Nijgh & Van Ditmar; 304 pagina’s; € 25.

Frans Pointl: Verzameld werk – De kip die over de soep vloog en andere verhalen en gedichten
Samengesteld door David de Poel. Nijgh & Van Ditmar; 1.084 pagina’s; € 40.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden