Aandacht voor het machtsspel achter het nieuwbouwspektakel

Het was een generatieconflict. En een conflict tussen bèta’s. Aan de ene kant Jan de Vries, president-directeur van Bredero, die vóór de oorlog nog in Duitsland bij Otto Hahn aan kernsplijting had gewerkt (maar ook in het verzet had gezeten), en aan de andere kant de net afgestudeerde Jan Terlouw, ook natuurkundige, en voorzitter van de Utrechtse D66-fractie. Inzet: Hoog Catharijne. Breekijzer: het muziekcentrum van Herman Hertzberger.

Dat muziekcentrum, met zijn intieme zaal en gezellige zitjes, was volkomen los van Hoog Catharijne door de gemeenteraad geloodst, en was voor De Vries en consorten een blok aan het been geworden. Het paste gewoon niet in het ambitieuze concept. Maar met elke minzame opmerking over ‘de kleine Bhagwan’ en zijn gebouw groeide het Utrechtse geloof in het gelijk van Hertzberger. Het was een ongelijke strijd, eind jaren zestig. Terlouw kon rekenen op de Nieuw-Linkser Marcel van Dam. De Vries op de gemeentelijke ambtenaren. Utrecht was in de greep van wat Tim Verlaan een ‘vooruitgangscoalitie’ noemt: een hecht verbond van projectontwikkelaars, bouwers en ambtenaren, allemaal overtuigd van het feit dat Utrecht deze betonnen facelift dringend nodig had. De burger van morgen werkte op kantoor, wilde winkelen en deed alles met de auto. Zonder megawinkelcentrum (en moderne kantoren) was Utrecht ten dode opgeschreven.

Die coalitie was uniek. Tim Verlaan bespreekt in De ruimtemakers ook de nieuwbouwprojecten in Den Haag en Amsterdam, maar nergens waren de gezagsverhoudingen zo helder als in Utrecht. Een man als Reinder Zwolsman was ook meer poseur, omhoog geworpen door de economische voorspoed, vergeleken met de wérkelijk innovatieve De Vries. Het Spuikwartier en het Max Eeuweplein (de voornaamste doorbraken in beide andere steden) kwamen te laat op gang en werden frustrerende compromissen.

De ruimtemakers vertoont alle gebreken die bij een (bewerkt) proefschrift horen. Geen interviews, geen drama, veel abstractie. Verlaan wil aandacht voor het machtsspel achter het spektakel. En voor de omslag die zich eind jaren zestig ging aftekenen. Die kwam te laat om Hoog Catharijne op de schop te nemen. Het ‘winkelhart van Nederland’ verrees zoals het ooit was bedacht – mét muziekcentrum. Inmiddels is het weer grotendeels gesloopt. Te midden van de nieuwe, opdringerige kolossen (een uitstraling die de mannen van Bredero bewust wilden vermijden), ligt nog steeds Hertzbergers muziekcentrum verborgen. Keurig gerestaureerd. Een monument uit roerige tijden.

Tim Verlaan: De ruimtemakers – Projectontwikkelaars en de Nederlandse binnenstad 1950-1980 (***)

Vantilt; 215 pagina's; € 24,50.

Beeld Menno Pelser
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden