Aan tafel! Waar fictie en realiteit geheel door elkaar lopen

Nederlandse filmmakers maken gretig gebruik van het decor van De Wereld Draait Door en RTL Late Night. De ene na de andere presentator speelt zichzelf. Maar niemand overtreft Astrid Joosten.

Matthijs van Nieuwkerk en Carice van Houten in De Gelukkige Huisvrouw

'We zitten wel eens in films', verklaarde Matthijs van Nieuwkerk, twee weken geleden in de vrijdagse uitzending van De Wereld Draait Door. Dit pal na de start van een fragment uit de nieuwe Nederlandse komedie Het verlangen, waarin de plat pratende schoenverkoper annex romancier Brigitte Hooijmakers aanschuift in het DWDD-decor en Van Nieuwkerk en tafelheer Jan Mulder zich vergapen aan de nieuwe literaire sensatie: 'Waar was jij de hele tijd, Brigitte?'

Vervolgens zat de blondine, nu weer gewoon actrice Chantal Janzen, in hetzelfde decor tegenover de echte Van Nieuwkerk, die de plot van Het verlangen aanprees. 'Dit is leuk bedacht!'

Matthijs van Nieuwkerk en Chantal Janzen in het Verlangen

Knipoog naar realiteit

Wie de vaderlandse cinema een beetje bijhoudt, kijkt er niet van op. Ooit stond de Nederlandse speelfilm bekend om het 'functioneel naakt': die ene blootscène als standaardingrediënt. Tegenwoordig is er het ingebedde talkshowmoment.

In Alberta, Eddy Terstalls nieuwe komedie over een reclameman met een midlifecrisis, zien we de hoofdpersoon (acteur Daniël Boissevain) kort opduiken in RTL Late Night, waar Humberto Tan hem aankondigt als 'mediagoeroe'. In Ron Goossens, low-budget stuntman, de succeskomedie van de makers van New Kids over de plotse roem van een roekeloze alcoholist, figureert zowel Van Nieuwkerk (DWDD) als Tan (RTL).

De trend valt eenvoudig te verklaren: je bespaart op de kosten van een decor en televisiepresentatoren zijn doorgaans uitstekend in staat zichzelf te acteren. Je kunt als filmmaker een beetje knipogen naar de realiteit, terwijl zo'n heuse talkshowsetting een personage of verwikkeling even vlot introduceert of samenvat.

Het verlangen

Het DWDD-fragment uit de nieuwe Nederlandse speelfilm Het verlangen:

Matthijs van Nieuwkerk: 'Ze debuteerde onlangs met een boek dat in de eerste recensies een meesterwerk wordt genoemd. De roman behandelt de grote thema's dood, seks, liefde, existentiële levensvragen. En dat allemaal voor een debuut! Bij mij aan tafel Brigitte Hooijmakers, schrijfster van Het verlangen. Welkom. Dik boek, debuut. Toch de vraag: zou je het in drie zinnen kunnen samenvatten?'

Brigitte Hooijmakers (Chantal Janzen): 'Eh, ja, de titel zegt eigenlijk alles: het verlangen, daar gaat het over. In de eerste plaats natuurlijk naar de liefde, maar naar zoveel meer.'

Jan Mulder: 'Matthijs, mag ik? Ik heb dit weergaloze werk gisteren om 14 uur thuis bezorgd gekregen. Ik heb tot gisteravond 22 uur gelezen. Brigitte, waar was jij de hele tijd?'

Brigitte Hooijmakers: 'Ja, geen idee.'

Tip! Lees hier ook de recensie van Het Verlangen

Blijven steken in de tijd

Er gelden ook wat bezwaren. Zo benadert geen van die opnamen in echt decor en met echte presentatoren de scherpte van de volledig geacteerde talkshow in Alles is liefde, de grote Nederlandse voorbeeldkomedie uit 2007 van Joram Lürsen (tevens regisseur van Het verlangen). Scenarist Kim van Kooten schreef een miniscène waarin talkshowgast Sinterklaas (Michiel Romeyn) een tafelgenoot en buitenlandse r&b-zanger (Kevin Llewellyn) onze traditie leert: 'You black people are the slaves of Sinterklaas', tot groot vermaak van de presentator (Hans Kesting) en de hysterische regiekamer (onder anderen Viggo Waas). Wie de scène terugkijkt op YouTube onder de noemer 'Sinterklaas talkshow', zal opvallen: die is in tien jaar niks verouderd.

Echte presentatoren en echte decors doen dat wel; verouderen. De scène uit De gelukkige huisvrouw (2010) waarin de psychotische Lea (Carice van Houten) meent dat de DWDD-presentator zich vanuit de televisie tot haar persoonlijk richt, komt zeven jaar later al met een anachronistisch bijeffect: de toenmalige manen van Van Nieuwkerk, het toenmalige decor. De film voelt nog als het nu, het tv-fragment erin allang niet meer.

Even uit de film

DWDD is een gastvrij programma: ook aan Eddy Terstalls politieke komedie Vox Populi (2008) en de Telefilm Doodslag (2012) van Pieter Kuijpers werd meegewerkt. Met name in het grimmige drama Doodslag speelt het Varaprogramma een significante rol: als een telefoonfilmpje van een tijdens zijn reddingswerk voor lul gezette ambulancechauffeur (Theo Maassen) viral gaat en 's avonds op televisie aan de orde wordt gesteld door Van Nieuwkerk en diens tafelheer, besluit de bespotte man in actie te komen. Geïnspireerd door de brallende cabaretier in DWDD (Gijs Scholten van Aschat), die vindt dat de chauffeur van zich af moet bijten, slaat die tijdens een volgende reddingsactie een hinderlijke jongeman dood.

'Ik vond het wel stoer dat ze meewerkten', zegt Pieter Kuijpers. 'Je kon er namelijk ook kritiek in zien op talkshows zoals De Wereld Draait Door.' De regisseur filmde zijn scènes voorafgaand aan echte DWDD-uitzendingen. 'Van Nieuwkerk doet dat heel makkelijk, gewoon zoals normaal. En je wilt ook niet dat hij ineens iets anders doet. Het gaf een soort waargebeurd gevoel aan Doodslag, vond ik. Tegelijk wil je ook niet te veel realiteit je film binnenhalen. Dat zie je met cameo's (korte gastoptredens, red.), soms halen die je even uit de film.'

In Vox Populi stuurt Terstall zijn personages behalve naar DWDD ook naar Pauw & Witteman en Rondom Tien. 'Ferry Mingelen wilde heel graag, maar mocht niet meedoen van NOVA', herinnert Terstall zich. 'Toen hebben we Marieke de Vries van het Journaal genomen.' Mingelen haalde de schade later in bij de tv-serie De fractie, waarin hij voortdurend als zichzelf mocht opdraven.

Matthijs van Nieuwkerk en Tom Jansen in Vox Populi

Kuijpers regisseerde ook een van de memorabelste rollen van een Nederlandse televisiepresentator: Astrid Joosten als Astrid Joosten in het (deels) op ware feiten gebaseerde gijzelingsdrama Off Screen uit 2005 (nog te zien op Netflix). Het door Jan Decleir gespeelde, psychotische hoofdpersonage is geobsedeerd door breedbeeldtelevisies van het merk Philips én door Joostens quizprogramma Twee voor twaalf. Dat laatste was een vondst van scenarist Hugo Heinen, die meende dat hij Joosten wel kon strikken: 'Ik sprak haar weleens op een feestje.'

Joosten duikt in Off Screen doorweekt op voor de deur van de gijzelnemer, of in diens fantasie, en belandt samen met Decleir en Jeroen Krabbé (als ijdele Philips-topman) op een schietbaan. 'Het is een mindfuck', zegt Kuijpers. 'Is dit Astrid Joosten die Astrid Joosten speelt? Of iets anders?'

Mensen in haar omgeving veronderstelden dat ze gewoon zichzelf speelde, zegt Joosten. Maar dat was niet zo. 'Ik heb de teksten in de film echt moeten leren. En ik probeerde mezelf ook voor te stellen door de ogen van die bezeten man: hoe ziet hij me? Heel raar. Zoiets heb ik daarna nooit meer gedaan.'

Jan Declair en Astrid Joosten in Off Screen

Ook in Hollywood

Ook in Hollywood lenen programma's en presentatoren zich uit aan speelfilms of fictieve tv-series. CNN is kampioen, als hofleverancier van House of Cards. Ooit kreeg de zender kritiek op die gewilligheid, dat heuse CNN-presentatoren in heuse decors de eerste kennismaking met buitenaardse wezens en levende dinosauriërs versloegen in Contact (1997) en The Lost World: Jurassic Park (1997) zou afbreuk doen aan de algehele geloofwaardigheid van de journalistiek. De toenmalig zenderdirecteur kondigde een verbod aan op filmoptredens, maar dit hield geen stand. Mogelijk speelde de kruisbestuiving mee: CNN en de Warnerstudio behoren beide tot het Time Warner-concern. Zelfs CNN-anker Wolf Blitzer, in de jaren negentig nog die ene CNN-collega die zo'n twintig filmverzoeken naast zich neerlegde en verkondigde 'geen onecht nieuws te willen verslaan', gaat nu gewoon in zee met Hollywood. Zo versloeg Blitzer als CNN-journalist de neergang van MI6 en van 'een vrouw die enkel bekend staat als M' in het James Bond-avontuur Skyfall (2012) en becommentarieerde hij de superheldenstrijd in Batman v Superman: Dawn of Justice (2016).

Ook Journaal-presentator Philip Freriks liet zich ooit eenmaal verleiden. 'Het is niet zo dat de film op ieders netvlies staat', relativeert hij in een telefonische reactie vanuit Frankrijk. In de vrijwel vergeten televisiefilm De zaak Braun uit 2000 van regisseur Danniel Danniel verslaat Freriks de gijzelingsactie van een linkse terreurbeweging. 'Het streelt je ego natuurlijk, zo'n verzoek. En ik kende de regisseur. Van de opnamen herinner ik me dat iemand achter de camera riep: die stem klinkt net alsof hij het écht is! Maar ik wás het ook echt. Fictie en realiteit liepen geheel door elkaar, dat vond ik wel grappig.'

Sindsdien acteerde Freriks nooit meer. 'Ook uit zelfbehoud. Het moet geen spelletje worden. Je bent toch dat mannetje, of vrouwtje, van het Journaal.' Maar onlangs zei De Slimste Mens-presentator Freriks weer eens toe, nu voor een korte film van beginnend regisseur Mischa Dols. 'Het gaat over een man die terugkeert op aarde als Philip Freriks. Ik neem aan dat andere presentatoren niet konden, dat ze de wanhoop nabij waren. Mijn eerste zin in de film? Wacht, ik pak het script er even bij. 'Verdomme', dat is het. Een authentiek verdomme. Verrrdomme!'

Adempauze. 'Nou dat lukt me vrij aardig. De weg naar Hollywood ligt open.'

Sonja Barend in De Zaak Braun
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden