Recensie A tale of hidden stories

A tale of hidden stories laat zien dat je soms een draai aan de feiten moet geven om de waarheid boven tafel te krijgen ★★★★☆

Meiro Koizumi, Portrait of a Young Samurai, 2009. Beeld Eye Filmmuseum

A Tale of Hidden Histories. Met Broomberg & Chanarin, Omer Fast, Chia-Wei Hsu en Meiro Koizumi. Eye Filmmuseum, Amsterdam, t/m 19/5.

Kun je een oorlog navertellen? Ja, als je ’m hebt overleefd. Klinkt heel eenvoudig, maar toch ook weer niet, afgaande op de tentoonstelling A Tale of Hidden Histories.  Voorbeeld: stel dat je de pech (of, volgens de Japanse cultuur: de eer) had aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in Japan te worden ingezet als kamikazepiloot. En dat je een gewisse dood tegemoet zou vliegen, te pletter slaand tegen een Amerikaans oorlogsfregat in de Stille Oceaan. Veel herinneringen zul je daarna niet meer hebben. 

Toch heeft Meiro Koizumi, kunstenaar en (natuurlijk) Japanner, juist zulke onmogelijke verhalen gekozen om zo dicht mogelijk bij de beleving van oorlogsgeweld en conflicten te geraken. Neem de gefilmde monoloog van een kamikazepiloot, gespeeld door een jonge acteur met een met bont gevoerde vliegeniersmuts, die probeert zichzelf moed in te spreken: ‘Ik ben een gelukkig man... trots... om zo’n nobele taak te krijgen om te sterven... voor mijn geliefde land.’ ‘Wacht, wacht, je kan dieper’, onderbreekt de regisseur hem. Waarna de acteur annex piloot in snikken uitbarst. 

Aangrijpend. Je krijgt gelijk het vermoeden dat deze ‘jonge samurai’s’, zoals ze destijds werden genoemd, in werkelijkheid zo veel anders waren dan de officiële beeldvorming van ze probeerde te maken: geen heldhaftige krijgers, maar angstige kinderen die in blinde paniek het vliegtuig instapten en om hun moeder schreeuwden.

Hoe een oorlog tot leven wekken? Dat is de opzet van de groepstentoonstelling in Eye Filmmuseum in Amsterdam. Natuurlijk, er zijn foto’s en documentaires genoeg. Of liveverslaggeving  van oorlogsgeweld, opgenomen met drones en verspreid via WikiLeaks. Maar om ‘dieper’ te gaan moet je soms de werkelijkheid een beetje geweld aan doen. Of er een absurdistische draai aan geven.  

Dat deed Koizumi in een andere korte film, waarin hij blinde acteurs een kamikazepiloot en diens vrouw laat spelen. Beiden, zeg maar, ‘verblind’ door de hoop dat de man na de oorlog terugkeert. En dat ze samen een  wandeling zullen gaan maken. Inderdaad, absurdisme met een rouwrand, maar wel illustratief voor hoe patriottisme en naïviteit hand in hand kunnen gaan. 

Zo kent de expositie in Amsterdam meer van dit soort indirecte verwijzingen naar oorlogen en gevechtshandelingen, en wat die aan ellende hebben voortgebracht. Neem Chia-Wei Hsu’s film over een voormalige CIA-agent die in de jaren vijftig spioneerde tegen de communisten in Zuidoost-Azië en die zijn relaas over moordplannen vertelt aan een groep weeskinderen. Weeskinderen, die symbool staan voor generaties ouders die in dit soort burgeroorlogen de dood vonden. 

Of de bijdrage van het kunstenaarsduo Adam Broomberg en Oliver Chanarin, die de overeenkomst belicht tussen een dodo en een B-25 bommenwerper. Antwoord: er is van beide niets teruggevonden, op een paar botten en een vitrine vol spijkers, schroeven en schroot na. Waarmee het tweetal maar wil zeggen: ook met de minste bewijsstukken is de geschiedenis te reconstrueren, élke geschiedenis, of die over een fantasievogel gaat of over verwoestend oorlogstuig.   

Het blijkt dat kunstenaars veelal net als onderzoekers te werk gaan, gebruikmakend van oude documentairebeelden en gesproken getuigenissen, van origineel archiefmateriaal en historische bronnen. Om daar uiteindelijk een geënsceneerde draai aan geven. Om de waarheid boven tafel te krijgen, maar vooral om die waarheid zintuiglijk voelbaar te maken. Zoals Meiro Koizumi (toch de overtuigendste deelnemer op deze expositie) aantoont met een gespeelde reconstructie waarin Amerikaanse soldaten hun eigen huis doorzoeken, alsof ze in Afghanistan naar Talibanstrijders op zoek zijn. Heb je toch even het angstige gevoel in een oorlogsgebied te zijn terechtgekomen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden