Recensie 80 Jaar Oorlog, De Geboorte van Nederland

80 Jaar Oorlog duidt het conflict waarin ons land zijn oervorm kreeg in hedendaagse termen (vier sterren)

De tentoonstelling van het Rijksmuseum brengt de Tachtigjarige Oorlog tot leven en spreekt vooral de fantasie van de kijker aan

Adriaen van de Venne, De zielenvisserij, 1614. Rijksmuseum. Beeld Rijksmuseum

Voor Ernst Casimir, graaf van Nassau-Dietz, neef van Willem van Oranje en veldmaarschalk in het Staatse leger, was het altijd oorlog. Letterlijk. Hij werd geboren in 1573, vijf jaar na de Slag bij Heiligerlee, en overleed in 1632, zestien jaar voor de Vrede van Münster. Hij stierf in het harnas, en wel bij het beleg van Roermond. Ernst Casimir inspecteerde te paard de loopgraven. Toen hij van zijn rijdier steeg, werd hij in zijn hoofd geraakt door een vijandelijke kogel.

Ernst Casimirs hoed bleef bewaard. De voorzijde van het hoofddeksel toonde een perfect rond gaatje: de kogelinslag. Daaronder, in de rand, tekende zich een trechtervormige vochtplek af: het geronnen bloed van de veldmaarschalk. De hoed was taai. Hij doorstond een krappe vier eeuwen. Na allerlei omzwervingen belandde hij in het Rijksmuseum. Daar figureert hij nu in een expositie over de Tachtigjarige Oorlog, in een zaal getiteld ‘oorlogsmoe’.

80 Jaar Oorlog, De Geboorte van Nederland, Rijksmuseum, t/m 20/1/19
Catalogus: Gijs van der Ham: 80 Jaar Oorlog. Atlas Contact; 320 pagina’s; €25,-

Het voert te ver om dat conflict hier in al z’n complexiteit uit de doeken te doen. Laat me volstaan met de opmerking dat er in de 16de eeuw een wereldrijk rijk was, Spanje, dat strijd leverde met een zevental opstandige wingewesten, de Noordelijke Nederlanden, en dat die laatsten dapper standhielden, en zelfs als winnaars uit de bus kwamen: soevereiniteit viel hun ten deel. Het conflict was een godsdienstoorlog (katholieken versus protestanten), een burgeroorlog (stad versus stad) én een handelsoorlog, en het duurde lang genoeg om steden te zien worden ingenomen, ontzet en heringenomen. Het sleepte zich voort over meerdere generaties. De hoofdrolspelers uit de eerste akte (Willem van Oranje, Filips II, Margaretha van Parma, Fernando Álvarez de Toledo a.k.a. Alva a.k.a. de IJzeren Hertog) lagen onder de grond voor de oorlog ook maar halverwege was.

Hoed met kogelgat, gedragen door Ernst Casimir van Nassau-Dietz bij het beleg van Roermond in 1632. Rijksmuseum. Beeld Rijksmuseum

Of de opstand voortkwam uit oprechte vrijheidsdrang, uit schrandere koopmanslust of een combinatie ervan, laat ik graag aan de heren en dames historici; wat vaststaat is dat ons huidige land in de jaren tussen 1568 en 1648 zijn oervorm kreeg. Het was gedurende deze periode dat er onder Friezen, Zeeuwen en Drenten een gevoel van eenheid ontstond, hoe schetsmatig ook. De belangrijkste gebeurtenissen en jaartallen uit die periode (de Beeldenstorm, de Slag bij Nieuwpoort, het Twaalfjarig bestand) golden lang als standaardkennis. Een tentoonstelling in het Rijksmuseum (en een gelijknamig boek en televisieserie) duidt het conflict in hedendaagse termen.

Het is een heel geconcentreerde presentatie. Hier geen video’s met animaties van de opmars der Spanjaarden of, God verhoede, soapacteurs met kragen van crêpepapier. Hans Goedkoop die vertelt hoe het ook alweer zat met die watergeuzen: u zult het zonder moeten doen. De audiovisuele ondersteuning beperkt zich tot een stukje marsmuziek tussen twee zalen en een opname van het Wilhelmus, alsook een lambrisering die gaandeweg het parcours uiteenvalt – een toespeling op de slechtende grenzen tussen de gewesten, of zoiets. Het is een expositie die eerst en vooral vertrouwt op de fantasie van de kijker. En op de kracht van de objecten zelf.

Daarvan zijn er een heleboel: schilderijen (Ter Borch, Rubens), tekeningen, wandtapijten, plakkaten, kaarten, plattegronden, penningen, wapengerei, militaire handboeken; sommigen stukken zijn alleen al de moeite waard vanwege het simpele feit dat ze bestaan. De akte van de Pacificatie van Gent bijvoorbeeld: de overeenkomst tussen de Noordelijke en Zuidelijke gewesten om een unie te vormen, getekend op 29 november 1576 . Men kan honderd keer over dat verdrag lezen zonder zich ooit te realiseren dat het werd bekrachtigd door een daadwerkelijk document. En zonder te denken aan de kalligraaf die God achteraf op z’n blote knietjes dankte dat-ie niet halverwege uitschoot. Van staatkundige onderhandelingen zit je dan opeens bij de besognes van een schoonschrijver. Zo komt de geschiedenis wel tot leven.

Musketten

Meer historische sensaties: musketten, ofwel de 17de-eeuwse handvuurwapens met de lange loop. Vaak gezien op schilderijen; nooit in verdiept. Hier toont men er een stuk of tien bijeen, alsook een bandelier met kruitmaatjes, kruitfles en kogelzakjes. Gebruiksvriendelijk blijken zulke vuurwapens niet. Na een afgevuurd schot diende een dertigtal handelingen te worden uitgevoerd voor er een nieuw kon worden gelost, en al die tijd diende de musketier zijn lont brandende te houden. Je ziet jezelf er al mee staan hannesen, daar op het strand van Nieuwpoort of de Drentse hei – dank u feestelijk. Het schieten gebeurde synchroon. Een hele linie vuurde tegelijk. Had men geschoten dan maakte men plaats voor een nieuwe linie die ook weer synchroon schoot etcetera. Door Maurits geïntroduceerde militaire handboeken illustreerden hoe dergelijke procedures in hun werk gingen. Die van Jacob Gheyn II – te zien in de expositie – behoort tot de mooiste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden