75 jaar na de Februaristaking: wie waren de slachtoffers?

Het is deze week 75 jaar geleden dat de Februaristaking plaatsvond. Dat wordt herdacht met een expositie en een documentaire.

Beeld uit de documentaire De stakende stad (KRO-NCRV), van Martijn van Haalen en Bernd Wouthuysen.

In februari 1941 hield de Duitse bezetter een wrede razzia onder Amsterdamse Joden. 427 mannen werden, vaak onder de ogen van hun vrouw en kinderen, gewelddadig samengebracht op het Jonas Daniël Meijerplein en met onbekende bestemming afgevoerd. Vrijwel niemand keerde terug. De razzia was de aanleiding voor de Februaristaking, het enige openlijke protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. De gebeurtenissen van toen - deze week 75 jaar geleden - zijn het onderwerp van de indrukwekkende documentaire De Stakende Stad (vanavond op NPO 2) en een foto-expositie bij de Dokwerker, het monument voor de stakers.

Filmer Bernd Wouthuysen zoekt naar sporen van de 427 verdwenen mannen, meer nog naar hen die figureren op de schokkende foto's die van de razzia zijn genomen. Het verhaal over die foto's is even fascinerend en aangrijpend als Wouthuysens zoektocht. De opnamen van de zaterdagmiddag in 1941 zijn gemaakt door een Duitse soldaat. Ze maakten deel uit van de rapportage voor SS-leider Himmler. Die had opdracht gegeven tot de razzia als vergelding voor het vermoorden van de beruchte NSB'er Hendrik Koot door een Joodse knokploeg.

De Duitsers lieten het filmpje ontwikkelen bij fotolab Capi (voorloper van het bekende Capi-Lux) op de Ceintuurbaan. Daar drukte een medewerker buiten hun medeweten in de lunchpauze een tweede set af van de razzia-foto's, die strikt geheim hadden moeten blijven. Na de oorlog kwamen de verstopte foto's van de opgejaagde, neergeknuppelde, wanhopige Joden in handen van het instituut voor oorlogsdocumentatie NIOD en zijn ze wereldwijd bekend geworden als bepalende beelden van de Jodenvervolging.

Tekst gaat verder onder foto.

Izak Lemberger, opgepakt tijdens de razzia, werd geïdentificeerd.Beeld NIOD, KRO-NCRV

Identiteit

Twaalf van deze foto's worden op monumentaal formaat geëxposeerd - transparante afdrukken die van achteren worden beschenen, zodat ze in het duister oplichten. De expositie, gecureerd door Wouthuysen en voormalig Volkskrant-fotograaf Daniel Koning, is gisteren geopend door oud-burgemeester Job Cohen.

De documentaire zoekt naar de namen van de mannen op de foto's. Van niemand blijkt de identiteit bekend. Familieleden zijn meestal ook in de oorlog vermoord, zeldzame nabestaanden door ouderdom gestorven. Toen in de jaren vijftig, zestig, de foto's bekendheid verwierven, was er domweg geen interesse voor hun identiteit - hun symbolische waarde volstond klaarblijkelijk. Of zoals NIOD-onderzoeker René Kok het verwoordt: 'Het waren máár foto's. Als er toen was gevraagd: wie zijn die mannen, was er nog kans geweest op antwoorden. Nu niet meer.'

Enkele hoogbejaarde Joodse Amsterdammers komen in de documentaire aan het woord. 'Weet u wie dit is?' buldert Wouthuysen een stokdove 95-jarige in het oor. De man weifelt langdurig: 'Levi..., Levi...' En dan: 'Excuseer me dat ik ze niet kan thuisbrengen.' De even oude Dolf Aronson, in antwoord op dezelfde vraag: 'Er waren honderdduizend Joden in Amsterdam. Hoe zou je die allemaal moeten kennen?' Prachtig vertelt hij over de restaurantjes in de Jodenbuurt waar hij voor 75 cent een goeie maaltijd at. Maar nee, ook hij herkent geen van de mannen.

Tekst gaat verder onder de foto.

De Stakende Stad
21.00 uur, NPO 2.
Tentoonstelling bij de Dokwerker,
J.D. Meijerplein, Amsterdam, t/m 5/5.

Izak Lemberger.Beeld NIOD, KRO-NCRV

De speurtocht brengt Wouthuysen, via schrijnende en melancholische getuigenverklaringen en historici als René Kok en Ad van Liempt, bij de foto van een van de gedeporteerde mannen. Tijdens de razzia was hij de enige die de fotograaf aankeek - een blik die je niet meer vergeet. De filmcamera schuift over een fotoalbum met vooroorlogse portretten van Amsterdamse Joden en stopt bij een man met vergelijkbaar grote ogen, zelfde haarinplant.

Met moderne digitale technieken wordt het schrikachtige beeld dat tijdens de razzia is gemaakt over dat vooroorlogse portret geschoven. Het is onmiskenbaar Izak Lemberger, vluchteling uit Oost-Europa, tot zijn deportatie woonachtig in de Nieuwe Amstelstraat. Nu heeft in elk geval één gezicht van de razzia een naam. Aronson, bij de aanblik: 'Ik ben zo gepákt hierdoor. Zou een borrel helpen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden